सात दशक लामो इतिहास बोकेको नेपाली कांग्रेस अहिले सबैभन्दा गम्भीर अवस्थामा पुगेको छ। २०१५ सालको निर्वाचनमा दुईतिहाइ सिट जितेको कांग्रेस २०८२ मा झण्डै ३८ सिटमा सिमित भएको छ। आगामी निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा भएका विशेष महाधिवेशनमा भएको पार्टीभित्रको विवाद अझै टुंगिएको छैन। निर्वाचन आयोग र सर्वोच्च अदालतले विशेष महाधिवेशनलाई मान्यता दिए पनि संस्थापन पक्ष अझै पूर्ण सन्तुष्ट छैन। २०४८ र २०५६ मा एकल बहुमत प्राप्त गर्ने र २०७० तथा २०७९ मा सबैभन्दा ठूलो दल बन्न सफल कांग्रेस अहिले सानो दलको रूपमा परिणत भइसकेको छ तर आन्तरिक विवाद निरन्तर छ। यस इतिहास-परिप्रेक्ष्यबाट हेरिँदा पुरानो लोकतान्त्रिक पार्टी कांग्रेस कसरी अघि बढ्नेछ? कांग्रेस सैद्धान्तिक रूपमा कुनै ठूलो परिवर्तनको बाटोमा छ वा नेताहरूको कार्यशैली सुधार गरे पुग्छ? यस्ता प्रश्नहरूले कांग्रेस राजनीतिमा नजिकबाट नियाल्ने प्राध्यापक कृष्ण खनालसँग सन्त गाहा मगर र केशव साव्दले गरेको अन्तर्वार्ताबाट प्रस्तुत गरिएको छ।
असोज २०७९ मा उहाँले भन्नुभएको थियो, “यसपटक महामन्त्री गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माले कांग्रेस कब्जा गर्नुपर्छ।” विशेष महाधिवेशनपछि गगन सभापति र विश्वप्रकाश उपसभापति बन्नुभयो। अब फेरि हेर्दा कांग्रेसको यात्रा कस्तो देखिन्छ? मैले ‘कब्जा’ भन्नाले पुरानो नेतृत्वले सहजै नेतृत्व छोड्दैनन्, नेतृत्व जबर्जस्ती लिनुपर्छ भन्ने अभिप्राय व्यक्त गरेको थिएँ। त्यसमा धेरैले भनेका थिए, ‘कांग्रेस एउटा लोकतान्त्रिक पार्टी हो, जहाँ कब्जा हुँदैन।’ त्यो पनि सत्य हो। तर त्यस्तो अवस्थामा नेतृत्व छोड्ने इच्छा नभएको र आफूले नेतृत्व लिनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। पक्कै पनि यही हो जहाँ गगन र विश्वप्रकाश नेतृत्वमा पुगेका हुन्। तर नेतृत्वमा आएको बाटो सजिलो छैन। आगामी चुनावको नतिजाले उनीहरूको नेतृत्वलाई चुनौती दिइरहेको छ। पार्टीभित्र असहमतिका आवाज लज्जलाजनक रूपमा बलियो भएका छन्। ‘गगन नेतृत्वले सफलता पाउन सकेन, सिट घट्यो’ भन्ने आलोचनाले नेतृत्वलाई आन्तरिक चुनौती दिइरहेको छ। राजनीतिक हिसाबले कुनै चुनावको जित वा हारलाई मात्र समग्र मूल्याङ्कन गर्न हुँदैन। २०७४ को चुनावमा पनि कांग्रेसले हार्यो तर अहिले कांग्रेस दोस्रो नम्बरको दल छ। सिट केही घटे पनि कांग्रेस अझै प्रमुख प्रतिपक्षी दल हो। यसको भूमिका राजनीतिक दलको रूपमा महत्त्वपूर्ण रहन्छ। तर विशेष महाधिवेशनबाट निर्वाचित नेतृत्वले कांग्रेसभित्र आधिकारिक स्वीकार्यता कम पाएको देखिन्छ। पूर्व सभापति शेरबहादुर देउवा र शेखर कोइरालासँग नजिकको समूहले गगनलाई स्थिर समर्थन नदिएको देखिन्छ। यो समस्या कांग्रेसमा मात्र होइन, नेपालका धेरै राजनीतिक दलमा स्थापना सम्बन्धी चुनौतीहरू देखिन्छन्।
