भारतीय स्टार्टअप इकोसिस्टमबाट ह्वाट्सएपको विश्वव्यापी नेतृत्वसम्म कुनाल साहको यात्रा

१२ असार, काठमाडौं । केही समय अघिसम्म कुनाल साह भारतीय स्टार्टअप र लगानीकर्ता समुदायमा मात्र परिचित नाम थिए। फिनटेक कम्पनी ‘क्रेड’ का संस्थापक साहले आफैंले स्थापना गरेका व्यवसायहरूका सीमामा मात्र नरहेको पहिचान विस्तार गर्दै आएका थिए। उनको उपस्थिति विविध पडकास्टहरूमा ‘ट्रस्ट’, ‘इनसेन्टिभ’, ‘वेल्थ कियेसन’ र मानवीय व्यवहार विषयमा केन्द्रित रहेको देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा उनी आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सदेखि दर्शनशास्त्रसम्म विस्तृत विषयमा पोस्ट गर्ने गर्दछन्। अहिले मेटाले उनलाई विश्वप्रसिद्ध म्यासेजिङ एप ह्वाट्सएपको नेतृत्वमा नियुक्त गरेको घोषणा गरेपछि उनी चर्चाको केन्द्रमा छन्। मेटाले क्रेडमा ९० करोड अमेरिकी डलर लगानी गरी यो निर्णय सार्वजनिक गरेको हो। यो नियुक्ति त्यस्तो समयमा आयो जहाँ ह्वाट्सएपले सन्देश आदानप्रदान मात्र नभई पेमेन्ट, व्यावसायिक सेवा र एआई-समर्थित उत्पादनहरूमा आफ्नो विस्तार गरिरहेको छ।

भारतीय मूलका कार्यकारीहरूले विश्वका ठूला प्रविधि कम्पनीहरूलाई नेतृत्व गरिसकेका भए पनि, भारतको स्टार्टअप इकोसिस्टममा रहँदै विश्वव्यापी उपभोक्ता प्लेटफर्मको नेतृत्व गर्ने संस्थापक निकै कम भेटिन्छन्। ह्वाट्सएपसँग विश्वभर तीन अर्बभन्दा बढी सक्रिय प्रयोगकर्ता छन्। मेटाले जिम्मेवारी दिनुअघि नै साह भारतको स्टार्टअप परिदृश्यमा पहिचान बनाएका थिए। उनको पहिलो ठूलो सफलता ‘फ्रीचार्ज’ हो, जुन सन् २०१० मा मोबाइल रिचार्ज प्लेटफर्मको रूपमा स्थापना भएको थियो। यो कम्पनी छिट्टै फैलियो र २०१५ मा देशकै सबैभन्दा ठूलो स्टार्टअप अधिग्रहणमध्ये एक ‘स्न्यापडिल’ द्वारा खरिद गरियो।

तर साहको परिचय केवल आफ्नै कम्पनीहरूमा सीमित छैन। फ्रीचार्ज पछि उनी केही वर्ष नयाँ प्रविधि कम्पनीहरूमा लगानी र परामर्शमा संलग्न थिए। भारतको स्टार्टअप क्षेत्र तीव्र गतिमा वृद्धि हुँदा साह ‘वाई कम्बिनेटर’ र ‘सिक्वोया क्यापिटल’का सल्लाहकार बने। यी भूमिकाबाट उनी नयाँ प्रविधि संस्थापकहरूसँग निकट भएका थिए। मुम्बईमा जन्मेका साहले कलेजमा दर्शनशास्त्र अध्ययन गरेका थिए। अन्य भारतका प्रख्यात प्रविधि संस्थापकहरूभन्दा फरक, उनले प्रतिष्ठित इन्जिनियरिङ वा व्यवस्थापन पाठ्यक्रम (आईआईटी वा आईआईएम) को बाटो भने अपनाएका छैनन्।

भारतीय उद्यमी तथा लगानीकर्ता सञ्जीव बिखचन्दानीले सामाजिक सञ्जाल ‘एक्स’मा साहसँग पुरानो कुराकानी सम्झँदै भनेका थिए कि साहले दर्शनशास्त्र रोज्नुको पृष्ठभूमि आर्थिक कठिनाइका बाबजुद पढाइसँगै भागुभन्दा आउँछ। उनी भारतका अन्य प्रविधि संस्थापकको तुलना फरक बाटोबाट आफ्नो सफलता हासिल गरेका थिए।

विविध अन्तर्वार्ता र पडकास्टहरूमा साहले विद्यालयका बेला साना कामहरू गर्नुपर्ने संघर्षलाई न्यून विवादका साथ प्रस्तुत गरेका छन्। उनका अनुसार ती अनुभवहरूकै आधारमा उनले फ्रीचार्ज स्थापना गरेका थिए जुन उनलाई राष्ट्रिय स्तरमा चिनायो। २०१८ मा स्थापना भएको ‘क्रेड’ले मानिसहरूलाई समयमै क्रेडिट कार्डको बिल तिर्न प्रोत्साहित गर्ने सरल व्यापार मोडल प्रस्तुत गरेको थियो। सार्वजनिक कार्यक्रममा साहले यसलाई विश्वास र प्रोत्साहनको दर्शनसँग जोडेका छन्। पछि क्रेडले कर्जा, बीमा, व्यापार र सम्पत्ति व्यवस्थापनसम्म आफ्नो विस्तार गर्यो। रोयटर्सअनुसार, मेटाको लगानीले क्रेडको मूल्य ४.५ अर्ब अमेरिकी डलरसम्म पुर्‍याएको छ, जुन अघिल्लो फन्डिङ राउन्ड भन्दा बढी भए तापनि २०२२ को उच्च मूल्याङ्कनभन्दा अलि कम हो।

क्रेडले फिनटेक ब्रान्डको रूपमा स्थापित छ, विशेष गरी यसको विज्ञापन अभियानहरूले हास्य, पुराना यादहरू र अप्रत्याशित सेलिब्रेटीहरूको प्रयोग गरेकोले विशेष चर्चा पाइरहेको छ। तथापि यसको बढ्दो सफलता संगै कम्पनीमाथि निगरानी पनि बढेको छ। लामो समयसम्म सम्मानित भए पनि यसको नाफा कमाउने क्षमताबारे प्रश्न उठिरहेका छन्। आलोचकहरूले यसको वित्तीय प्रदर्शनले लगानीकर्ताहरूको उत्साह र मूल्याङ्कनको औचित्य पुष्टि गर्छ कि गर्दैनन् भनेर शंका जनाउँदै आएका छन्, जबकि समर्थकहरूका अनुसार सफल प्रविधि व्यवसायहरूले पनि वृद्धि प्रक्रियामा लामो समय घाटा भोग्नुपर्ने हुन्छ। यो बहस गत वर्ष पुनः उठेको थियो।

एक सामाजिक सञ्जाल पोस्टले दिगो नाफाको अभाव हुँदा उद्यमीहरूलाई नायकको रूपमा किन मनाइरहनु पर्छ भन्ने प्रश्न उठायो। साहले नाफामूलक व्यवसायहरू सम्मान योग्य भए पनि उद्यमशीलताले रोजगार सिर्जना र जोखिम मोल्ने भएकाले प्रोत्साहन आवश्यक रहेको स्पष्ट जवाफ दिएका छन्। उनका समर्थकहरूका लागि साह भारतीय इन्टरनेट अर्थतन्त्रलाई आकार दिने उद्यमीहरूको प्रतिनिधि पात्र हुन् — डिजिटल भुक्तानीबाट शुरु गरी पछि वित्तीय प्रविधि (फिनटेक) सम्म।

स्टार्टअप पोलिसी फोरमकी प्रमुख कार्यकारी श्वेता राजपाल कोहली, जो साहसँग धेरै वर्ष नीति संबंधित काम गरिसकेकी छन्, उनलाई नियामकीय जटिलता र प्रविधिको दृष्टिकोण ल्याउन सक्षम दुर्लभ व्यक्तिका रूपमा वर्णन गर्छिन्। उनले भनेकी छन्, ‘उनको सिर्जनशीलता र समस्या समाधान गर्ने प्रवृत्ति सधैं आकर्षक रहन्छ।’ यद्यपि आलोचकहरू साहलाई त्यस्तो स्टार्टअप संस्कृतिको प्रतिनिधि मान्छन् जसले कहिलेकाहीं दिगो व्यवसाय मोडल भन्दा मूल्याङ्कन, कोष संकलन र तीव्र वृद्धिलाई प्राथमिकता दिन्छ। यो हालैको नियुक्तिले साहको करियरमा देखिएका विविध पक्ष देखाउँछ।

केही विश्लेषकहरूले साहको नियुक्ति केवल फिनटेक वा भुक्तानी क्षेत्रको दृष्टिले मात्र हेर्न नहुने चेतावनी दिएका छन्। ह्वाट्सएपले सन्देश आदानप्रदानबाट बाहिर निस्केर पेमेन्ट, व्यापार र व्यावसायिक सेवामा ठूलो रूपमा फैलावट गरिरहेको छ; ती क्षेत्रहरू जहाँ साहले विगत दशक उत्पादन विकास, लगानी र परामर्शमा समय बिताएका छन्। ह्वाट्सएपको सबैभन्दा ठूलो बजार भारत हो, जुन साहको उद्यमशीलताको केन्द्र पनि हो। यस नियुक्तिले साहलाई ह्वाट्सएपको नेतृत्व गर्ने पहिलो भारतीय बनाएको छ।

प्रविधि समाचार वेबसाइट ‘मिडियाना’ का संस्थापक तथा सम्पादक निखिल पाहवाले भनेका छन्, ‘साहलाई फिनटेक र पेमेन्ट पृष्ठभूमिका कारण मात्र यो भूमिका दिइएको भन्ने बुझाई ठ्याक्कै सही छैन।’ उनी थप्छन्, ‘साह वर्षौंदेखि प्रविधि उत्पादन, उपभोक्ता व्यवहार, प्रोत्साहन र वृद्धिमा गम्भीर सोच राख्ने व्यक्ति हुन्। पेमेन्ट त केवल व्यापार प्रवर्द्धन गर्ने एउटा माध्यम थियो। यो नियुक्तिले पेमेन्टभन्दा उपभोक्ता व्यवसायको व्यावसायिक पक्षलाई अगाडि बढाउन सक्षम व्यक्तिलाई मेटाले रोजेको स्पष्ट संकेत हो।’

मेटाले साहलाई किन रोजेको हो भन्ने विषयमा विस्तृत सार्वजनिक घोषणा गरेको छैन, तर मार्क जुकरबर्गले साहको ‘निर्माणकर्ता मानसिकता’ र ‘वैश्विक दृष्टिकोण’को प्रशंसा गरेका छन्। विश्वभरका अर्बौं प्रयोगकर्तालाई सेवा दिँदै ह्वाट्सएप पेमेन्ट, व्यावसायिक उपकरण र एआई-सञ्चालित उत्पादनहरूमा आफ्नो उपस्थिति गहिरो बनाउने प्रयासमा छ। यी विशेषताहरूको कडा परीक्षा अब हुन सक्नेछ। साहलाई अहिलेको चुनौती पहिले कुनै भूमिकामा झेल्नुभन्दा फरक र ठूलो छ। क्रेडमा उनी वित्तीय रूपमा सक्रिय प्राविधिक र लगानीकर्ताहरूको लागि उत्पादन बनाइरहेका थिए, तर ह्वाट्सएपमा अब उनी सामान्य उपयोगकर्तामा केन्द्रित सेवा प्रदान गर्नेछन्।