यदि तपाईं अभिभावक हुनुहुन्छ भने, मेटा र गुगलले जानाजान लत लाग्ने प्रकारका सामाजिक सञ्जाल बनाएको कारण एक युवतीको मानसिक स्वास्थ्यमा चोट पुगेको भन्ने एउटा अमेरिकी अदालतको निर्णयले तपाईंलाई सही ठहराएको अनुभव हुन सक्छ। केली नामकी ती युवतीका वकिलहरूले इन्स्टाग्रामको अन्तिम नलाग्ने रूपमा पेज ‘लोड’ गराइरहने ‘इन्फिनिट स्क्रोल’ जस्ता फिचरहरू लत लाग्ने किसिमका भएको दाबी गरेका थिए। अदालतको निर्णयलाई सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूका लागि ‘निर्णायक क्षण’ भएको भन्दै प्रशंसा गरिएको छ। तर आफ्ना साना सन्तानहरूले स्क्रीनमा बिताउने समय घटाउन प्रयास गर्ने अभिभावकहरूका लागि यसको व्यावहारिक महत्त्व धेरै छैन। हामीले सन्तान हुर्काउने केही विशेषज्ञहरूलाई बालबालिकालाई फोनबाट कम समयका लागि भए पनि कसरी टाढा राख्ने बारे सुझाव मागेका छौं।
१. सानो उमेरदेखि सुरु गर्नुहोस् र यथार्थपरक बन्नुहोस्। धेरै अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीलाई पहिले नै ट्याब्लेट वा स्मार्टफोन दिइसकेका हुन्छन्, त्यसैले ती उपकरणहरू दिनुअघि राम्रो सोचविचार गर्नु आवश्यक छ। तर पूर्ण रूपमा फोन प्रयोग बन्द गराउनु उपयुक्त विकल्प नहुने बालमनोविद् डा. जेन गिल्मर बताउँछिन्। उनले भनिन्, “बानी परिवर्तन सधैं सजिलो हुँदैन।” उनी स्क्रीन टाइमको विषयमा विवाद हुने बेलाभन्दा शान्ति र तटस्थ अवस्थामा परिवर्तन गर्नुपर्ने बताउँछिन्। “शान्त मनले उपयुक्त रूपमा सञ्चार गर्छ।” पहिलो कदमको रूपमा ती उपकरणहरू राख्नका लागि घरमा निश्चित ठाउँ तोक्नु महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ, जस्तै कुनै विशेष दराज। “चार्जरका लागि एउटा विशेष ठाउँ तोक्नुहोस् जसले गर्दा फोन बन्द हुँदा पनि त्यहाँ चार्जमा राख्न सकियोस् र कुरा त्यत्तिमै सकियोस्।”
२. सहकार्य गर्नुहोस्। कठोर नियम लगाउनुभन्दा बढी उमेर भएका बालबालिका र किशोरकिशोरीहरूलाई स्क्रीन टाइम सम्बन्धी छलफलमा सहभागी गराउनु आवश्यक रहेको बालमनोविद् डा. मरीहान बेकरको विचार छ। उनले भनिन्, “म बुझ्छु यो ठाउँ तिमीहरूका साथीहरूसँग जोडिनका लागि हो। प्रयोग गर्न नदिँदा हुने सामाजिक दबाव म बुझ्न सक्छु। त्यसैले हामीले कसरी हाम्रो र तिमीहरूको समय सन्तुलनमा तयार गर्न सक्छौं, जसले तिमीलाई जहिले पनि फोनबाट टाढा रहन सहयोग पुर्याउने छ, यसबारे छलफल आवश्यक छ।” अभिभावकत्व प्रशिक्षक ओलिभिआ एड्वार्ड्सले स्क्रीन समय घटाउनका लागि बच्चा वा किशोरकिशोरीसँग दृढ सम्बन्ध बनाउन आवश्यक भएको बताइन्।
३. सिकाइको अवसरका रूपमा प्रयोग गर्नुहोस्। धेरै अभिभावकहरू सामाजिक सञ्जालका चलन र प्रवृत्तिलाई बुझ्न संघर्ष गर्दछन्, तर यो बालबालिका र वयस्क दुवैका लागि स्क्रीन टाइमबारे खुला छलफलका अवसरहरू पनि प्रदान गर्दछ। ओलिभिआ भन्छिन्, “तपाईं भन्न सक्नुहुन्छ: ‘सामाजिक सञ्जाल कसरी काम गर्छ तिमीलाई थाहा छ? एपहरूले मानिसलाई कसरी आकर्षित गर्छन् जस्तो लाग्छ? मानिसहरूले हेरेको समय अनुसार पैसा कमाउछन्, के तिमीलाई थाहा छ?'” डा. जेन बताउँछिन् कि यसरी अभिभावकहरूले बालबालिकालाई डिजिटल माध्यममा साक्षर बनाउन सक्छन्।
४. असल आचरणको नमुना बन्नुहोस्। बालबालिका आफ्ना बुवाआमाको नक्कल गर्छन् भन्ने कुरा स्पष्ट छ, त्यसैले स्क्रिनसम्बन्धी राम्रो बानी बसाल्न तपाईंले पनि आत्मचिन्तन गर्न आवश्यक छ। मरीहानले यसलाई अलि हल्का र रमाइलो तरिकाले अघि बढाउन सुझाव दिन्छिन्। “हामी बच्चाहरूसँग आत्मालोचनाका साथ भन्न सक्छौं, ‘हामी सबै यसमा दोषी छौँ र फोनसँगको सम्बन्ध राम्रो बनाउनुपर्ने छ, म त्यो हुन सकेको छैन।'”
५. नआत्तिनुहोस्। बालबालिका हुर्काउनु कहिल्यै सजिलो थिएन, तर आजको स्क्रीन युगमा हामी सबै प्रभाव बुझ्दै छौं र यो चिन्ताजनक पक्ष पनि हो। डा. टोनी स्याम्प्सन, यूनिभर्सिटी अफ एसिक्सका डिजिटल सञ्चार विशेषज्ञ, अभिभावकहरूलाई अत्यधिक भयमा नपर्न सुझाव दिन्छन्। “अभिभावकहरू प्रायः सञ्चारको आतंकमा पर्छन् र सबै किशोरको मस्तिष्क सामाजिक सञ्जालको लत लाग्ने किसिमले बनेको समझ गर्छन्,” उनले भने। तर बालबालिका र किशोरहरूको मस्तिष्क ‘न्यूरोप्लास्टिसिटी’ भन्ने क्षमता राख्दछ, जसले उनीहरूलाई परिस्थितिको अनुकूलन र पुनः सम्हाल्न सक्षम बनाउँछ।
“सामाजिक सञ्जालले ध्यान भाँड्ने होइन, ध्यान कब्जा गर्छ र व्यावसायिक सामग्रीतर्फ मोड्छ,” उनले थपे। “सकारात्मक प्रविधिको प्रयोगले सिर्जनशीलता, अन्वेषण र सिकाइका लागि न्यूरोप्लास्टिसिटीलाई बढावा दिन्छ।”
