लेखक जानकारीबीसौँ शताब्दीको मध्यतिर पूर्वी भारतको बङ्गालमा रङ्गमञ्चका प्रसिद्ध ‘महिला स्टार’हरूमध्ये धेरै कलाकारहरू वास्तवमा पुरुष थिए। तिनमध्ये चपल भादुरी सबैभन्दा चर्चित थिए। उनी ‘चपल रानी’को रूपमा परिचित थिए। उनलाई ‘जात्रा’को रानी भनिन्थ्यो र कुनै बेला त्यो घुम्ती रङ्गमञ्चले ठूलो दर्शक समूहलाई आकर्षित गर्थ्यो। पुरुष कलाकारहरूले महिलाको भूमिका निर्वाह गर्ने परिपाटी उस समयमा युरोपदेखि जापान र चीनसम्मका विश्वभरका रङ्गमञ्चहरूमा सामान्य थियो। यो परिपाटी बङ्गालमा जात्राको रूपमा विकसित भयो। भले कम आम्दानी हुन्थ्यो, ग्रामीण क्षेत्रका खुलामञ्चमा हुने सङ्गीत र मिथकसहितका मेलो नाटकहरूको पहुँच तबका सिनेमासँग बराबरीको थियो। काव्य र भक्ति कथामा आधारित ती नाटकहरू खुला मञ्चमा प्रस्तुत गरिन्थे। ती प्रदर्शनमा चर्को आवाज, हाउभाउ र विशेष भेषभूषा देखिन्थ्यो। नयाँ पुस्तक “चपल रानी: द लास्ट क्वीन अफ बङ्गाल”मा लेखक सन्दीप रोयले भादुरीको स्टारडमदेखि अनजानपनसम्मको यात्रा अनुसरण गरेका छन्। यसले हराउँदै गएको यस्तो दुनियाँलाई प्रस्तुत गर्छ जहाँ लैङ्गिक पहिचान आफैँ एक अभिनय थिए। त्यस्ता जात्रामा महिलाको भूमिका पुरुषहरूले निभाउने चलन वर्षौंसम्म रह्यो। तिनलाई “पुरुष रानी” भनिन्थ्यो। तर यसको उत्कर्ष कालमा पनि यस विधालाई केही हदसम्म सामाजिक कलङ्कको रूपमा हेर्नेहरू थिए। उपनिवेशकालीन समयमा युरोपेली स्वादबाट प्रभावित कोलकाताको अभिजात वर्गले जात्रालाई प्रायः ‘गाउँले वा असंस्कृत’ ठान्थ्यो। १९औँ शताब्दीमा एक एङ्ग्लो-इन्डियन पत्रिकाले महिलाको भूमिका निभाउने पुरुषहरूको आवाजलाई अस्वाभाविक भन्दै स्यालको आवाजसँग तुलना गरिदिएको थियो। सन् १९५० को दशकमा भादुरी रङ्गमञ्च प्रवेश गर्दा त्यो संसार परिवर्तन हुँदै थियो। महिलाहरूले अभिनय गर्न थालिसकेका थिए, जसले पुरुष कलाकारहरूको लागि स्थान कम गर्दै गइरहेको थियो। तर पनि भादुरीले विशेष पहिचान बनाएका थिए। सन् १९३९ मा उत्तर कोलकातामा रङ्गमञ्च अभिनेत्री प्रभा देवीका सन्तानका रूपमा जन्मिएका भादुरी कलाकार समुदायमै हुर्किए। उनले १६ वर्षको उमेरमै अभिनय सुरु गरे। “मेरो हाउभाउ र स्वर केटीको जस्तो थियो,” पछि उनी भन्थे। मञ्चमा उनी पूरै रूपान्तरित हुन्थे। उनले रानी, देवी र देहव्यापार गर्ने महिलाहरूका भूमिका निपुणताका साथ निभाए। उनका पोसाकहरू ध्यानपूर्वक बनाइन्थे र कहिलेकाहीँ तत्कालै पनि तयार हुन्थे। वक्षलाई आकार दिन सुरुमा कपडाका टुक्रा प्रयोग गर्थे भने पछि स्पन्ज प्रयोग गर्न थाले। महिला बन्नका लागि विभिन्न क्रिमहरू प्रयोग गर्ने साथै स-साना कुराहरूमा पनि गम्भीर ध्यान दिन्थे। “स्त्रीत्व सदैव मेरो एउटा अंश थियो,” भादुरीले भने। उनका प्रस्तुतिहरू हास्य वा व्यङ्ग्यात्मक मात्र थिएनन्, न त कुनै नक्कल नै। ती गहिरो अनुभूतिमा डुबेर प्रस्तुत हुन्थे। क्वेर सङ्केतका पात्रहरूले प्रायः हाँस्यको विषय बनाउने वातावरणमा भादुरीको कामले फरक महत्त्व राख्थ्यो। रोय लेख्छन्, “समलैङ्गिक वा क्वेर पात्रहरूलाई प्रायः उपहासको रूपमा प्रस्तुत गर्ने भारतीय अभिनय क्षेत्रमा चपल भादुरीले महिलामा रूपान्तर भएर आफ्नो भूमिका इमानदारी र साहसका साथ निभाए।” रङ्गमञ्चबाहिर भादुरीको जीवन अझ जटिल रह्यो। त्यो समयमा मध्यम वर्गीय बङ्गाली समाज जटिल थियो, त्यसैले उनी खुलेरै समलिङ्गीन थिए भनेर चिनिएनन्, तर प्रशंसाले भरिपूर्ण थिए। प्रशंसक र प्रेमीहरूबाट स्नेहपूर्ण पत्रहरू र प्रेम प्रस्तावहरू आइरहेका थिए। भादुरी छनौटमा सावधान थिए र त्यसलाई गर्व गर्थे। तर स्पष्ट रूपमा भनेका थिए, “म प्रेमका लागि माफी माग्दिन।” उनका पार्टनरले विवाह गरे र सन्तानसमेत भयो। भादुरीको पिँध सधैं त्यही थियो। उनको उपस्थिति थियो, तर त्यसलाई पूर्ण स्वीकृति नदिइयो र अन्ततः उनी एक घरेलु सहयोगीजस्तै भए। उनका समकालीनहरू गरिबमा फसे। कतिपय सिलाइ गर्ने काममा लागे, केही ठेलामा चिया र बदाम बेच्न थाले, केही शारीरिक श्रम गर्न थाले, एकजनाले आत्महत्या गरे। ती कथाहरू प्रायः लेखिएनन्। भादुरीले पनि जीवन सम्हाल्न पुस्तकालयमा सरसफाइ गर्ने र धूलो झाड्ने काम गरे। एकपटक उनले सडकमा शीतला देवीको भूमिका पनि निभाए। अघिल्लो दशकमा उनी केही समयका लागि पुनः देखा परे। बङ्गाली फिल्म निर्देशक कौशिक गाङ्गुलीले आफ्ना फिल्महरूमा भादुरीलाई भूमिका दिएका थिए। सन् १९९९ मा कोलकातास्थित प्रकाशन गृह र थिएटर सञ्चालक नवीन किशोरले भादुरीको जीवनलाई फिल्म र प्रदर्शनीमा अभिलेखित गरे। यसले नयाँ पुस्तालाई भादुरीलाई फरक दृष्टिले हेर्न प्रेरित गर्यो। रोय लेख्छन्, “भारतमा एलजीबीटीक्यू+ आन्दोलन नयाँ थियो र समलैङ्गिक इतिहासको अभाव थियो, त्यसैले उनले भादुरीलाई मार्गदर्शकको रूपमा छानेका थिए।” तर भादुरीले आफूलाई लेबलबाट टाढा राखे। उनी “तेस्रो लिङ्गी” जस्ता शब्दावलीले परिचित भएनन्। रोयका अनुसार, रङ्गमञ्चबाहिर उनी अन्य बङ्गाली पुरुषहरूको जस्तो कुर्ता-पाइजामा हुन्थे। यसले उनको जीवन व्याख्यालाई अझ जटिल बनाउँछ। “उनी एक क्वेरको रूपमा अस्तित्वमा थिए,” रोय टिप्पणी गर्छन्। अहिले विश्वभरि लिङ्ग र पहिचानसम्बन्धी विषयहरू व्यापक रूपमा चर्चामा छन्, भादुरीको कहानीले फरक दृष्टिकोण दिन्छ। यसले अभिनयकला क्षेत्रमा त्यस्तो इतिहास देखाउँछ जहाँ लिङ्ग लचिलो थियो, भले नै सदैव नामले चिनाइन। भादुरी हाल एक वृद्धाश्रममा बसिरहेका छन्, जुन उनको जन्मेको ठाउँको नजिकै छ। यद्यपि त्यो घरमा उनलाई स्वागत गरिँदैन। उनी पुराना सम्झनालाई बोकेर स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्यासँग जुधिरहेका छन्। किन केही कलाकारहरू सम्झिइन्छन् र केही बिर्सिन्छन्? किन केही कला संग्रहित हुन्छ र केही ती कला गर्नेहरूसँगै हराइन्छन्? भादुरीको जीवनलाई दस्तावेजीकृत गरेर रोयले यी प्रश्नहरूको उत्तर दिने वा सामना गर्ने प्रयास गरेका छन्। भादुरीले छ दशकभन्दा बढी समय अभिनय क्षेत्रमा बिताए। जुनसुकै मापदण्डले हेरियोस्, उनी एक स्टार थिए। तर पनि वर्षौंसम्म त्यो संस्कृतिको पिँधमा जीवन बिताए जसलाई आकार दिन उनी सहायक बनेका थिए।
