सारांश: २३ र २४ भदौमा भएको जेनजी आन्दोलनका क्रममा नेपाल प्रहरीले तीन जना प्रहरीको मृत्यु र सयौं घाइते भएको जनाएको छ। आन्दोलनपछिको क्षतिपछि प्रहरी कार्यालयहरू ध्वस्त भए पनि प्रहरीले छिटो पुनर्निर्माण गर्दै काममा सक्रियता देखाएको छ। जेनजी आन्दोलनमा संलग्न करिब १ हजार जनालाई पक्राउ गरी कारबाही गरिएको र फरार कैदीबन्दीमध्ये ९ हजारलाई पुनः नियन्त्रणमा लिइएको छ।
२९ चैत, काठमाडौं। ‘१० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्वमा नभोगेको क्षति प्रहरीले दुई दिनको जेनजी आन्दोलनमा भोग्नु पर्यो।’ प्रहरी अधिकृतदेखि पूर्वप्रहरीहरू समेतले जेनजी आन्दोलनमा भएको क्षतिबारे कुरा गर्दा यो वाक्य सामेल हुन्छ – यस आन्दोलनमा सबैभन्दा बढी क्षति नेपाल प्रहरीले बेहोरेको छ। आन्दोलनका क्रममा तीन पुलिस जवानको मृत्यु भएको र सयौं घाइते भएका छन्। प्रहरी कार्यालयहरू खरानी बनाइए, बर्दी लुटियो र हतियारहरू खोसियो। प्रहरीमाथि खोलैखोला ढुङ्गा प्रहार गरी अमानवीय व्यवहार गरियो। १२ सयभन्दा बढी प्रहरी हतियार र १ लाख राउन्ड गोली हराइयो। कतिपय प्रहरी कार्यालयहरू समेत ध्वस्त बनाए। प्रहरीलाई कार्यालय छाडेर ज्यान जोगाउन भाग्न निर्देशन दिइयो।
भूकम्प विनाशपछि पुनर्निर्माण भइरहेको प्रहरी कार्यालयहरूमा भदौको जेनजी आन्दोलनले ठूलो क्षति पुर्यायो। सडकमा फ्रन्टलाइनमा रहेका प्रहरीहरू आन्दोलनकारीकै निशानामा परे र ठूलै क्षति सहनुपर्यो। वर्ष २०८२ प्रहरीका लागि अत्यन्त खराब वर्ष सावित भयो। यस घटनाले प्रहरीको भिड प्रतिस्थापन क्षमतामा प्रश्न खडा गर्यो। सामान्य भिड पनि पाँचदेखि दश मिनेट रोक्न नसक्ने, प्रशिक्षणको कमी र पूर्वसूचना नपुग्नुजस्ता कमजोरीहरू सार्वजनिक भए। निषेधित क्षेत्रमा भिडले ताण्डव गरेपछि बल प्रयोग सिद्धान्तमा प्रहरीले असफलता देखाएको चर्चा भयो।
काठमाडौंमा २३ भदौमा प्रहरीले चलाएको गोलीले १९ र बाहिरी जिल्लामा २ आन्दोलनकारीको मृत्यु भएको थियो। घाइते र मृतकमध्ये धेरैमा छाती र कम्मरमाथि गोली लागेको कारण, कम्मरभन्दा तल गोली प्रहार गर्ने सिद्धान्तमा प्रहरीले त्रुटि गरेको देखियो। यसले आगामी दिनमा प्रहरीको भिड नियंत्रण सक्षमता माथि प्रश्न उठाएको छ। सशस्त्र प्रहरी बलका पूर्व एआईजी रविराज थापाले पनि बल प्रयोग सिद्धान्तमा प्रहरी असफल भएको बताए। ‘सूचना संकलनमा कमजोरी थियो। बल प्रयोगको सिद्धान्त सही थिएन। सुरुदेखि पूरै शक्ति प्रयोग गर्ने सोच हुनु हुँदैनथ्यो। प्रहरी सिद्धान्तले भन्छ न्यूनतम क्षति, न्यूनतम जनहानि र न्यूनतम बल प्रयोग,’ उनले भने।
तर, प्रहरी ध्वस्त हुई पनि छिटै सक्रिय काममा फर्केर मनोबल र क्षमता घटेको देखिएन। आन्दोलनपछि प्रहरीको मनोबल र कार्यक्षमतामा आएको प्रश्नलाई उनले खण्डन गरेका छन्। प्रहरी महानिरीक्षक (आईजीपी) दानहादुर कार्कीले भने – ‘आमा, म फर्किएँ, खरानीबाट उठेर आएँ।’ उनले जनाए कि जेनजी आन्दोलनले तहसनहस पारिएको प्रहरी अहिले खरानीबाट उठेर मैदानमा फर्किएको छ र जिम्मेवारी पूरा गर्न कटिबद्ध छ।
आन्दोलनपश्चात प्रहरीले विभिन्न क्षतिहरूका बाबजुद चप्पल मात्र लगाएर बिना बर्दी सडकमा ड्युटी गरिरहेका थिए। कार्यालय र ब्यारेक नभए पनि सक्रिय प्रहरीहरूले रातारात पुनर्निर्माण गरी काममा तिव्रता ल्याए। समुदायबाट पनि ठूलो सहयोग प्राप्त भयो। तत्कालीन प्रहरी महानिरीक्षक चन्द्रकुवेर खापुङले प्रहरीलाई ध्वस्त पार्ने अपराधीहरू मात्रै रहेको र आम नागरिक तथा समुदायको सहयोग रहेको बताएका थिए। यसले प्रहरी बिना समाज कल्पना गर्न नसकिने सन्देश दिएको थियो।
जेनजी आन्दोलनपछि दशैंताका बाढी–पहिरोमा पनि प्रहरी सक्रिय रहे। २४ सै घण्टा जागा भएर उद्धार कार्यमा संलग्न भएर ठूलो जनधनको क्षति हुनबाट जोगाउँदा प्रहरीको भूमिका महत्वपूर्ण रह्यो। १९ फागुनमा चुनाव सम्पन्न नहुने चर्चा भइरहेको बेला प्रहरीद्वारा २१ फागुनको चुनाव शान्तिपूर्ण र बिना मानवीय क्षतिसँग सम्पन्न भयो। प्रहरीको दक्षता प्रशंसनीय भयो।
पूर्व डीआईजी हेमन्त मल्ल ठकुरीले भने – ‘जेनजी आन्दोलनपछि विभिन्न प्रश्नहरू थिए – शान्ति सुरक्षाका दैनिक विषयहरू, चुनाव, फरार कैदीबन्दी र हतियारसम्बन्धी। प्रहरीले सबै प्रश्नको जवाफ आफ्नो कर्मद्वारा दिएको छ। शक्तिशाली भएर छिटै पुनः स्थापित भएको छ।’ उनी भन्छन्, जेनजी आन्दोलनमा ठूलो क्षति आए पनि प्रहरी अपराध अनुसन्धानदेखि शान्ति सुरक्षामा पुरानो लयमा फर्किएको छ। आगजनी र लुटपाट गर्नेहरूलाई पक्राउ गरी कारबाही भइरहेको छ।
२४ भदौको आगजनी र लुटपाटमा संलग्न करिब १ हजार व्यक्ति पक्राउ परेका छन्। यसमा प्रहरी कार्यालय जलाउने, प्रहरी हत्या गर्ने, सर्वोच्च अदालत र सिंहदरबार जलाउने, व्यक्तिका घरमा आगजनी र लुटपाट गर्नेहरू समावेश छन्। केही अझै फरार छन्। घटना छानबिनका लागि गठित पूर्वन्यायाधीश गौरीबहादुर कार्की आयोगले प्रतिवेदन बुझाएको छ, जुन कार्यान्वयनमा प्रहरीले सहजता देखाएको छ।
पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीदेखि पूर्वगृहमन्त्री रमेश लेखकसम्म पक्राउ परेका छन्। उच्च तहका व्यक्तिहरूलाई प्रक्रिया अनुसार कारबाही भइरहेको छ। हाल पनि केही उच्च पदस्थ व्यक्तिहरू हिरासतमा छन्, जसमा पूर्व ऊर्जा मन्त्री दीपक खड्का, व्यापारी दीपक भट्ट र सुभल अग्रवाल रहेका छन्। उनीहरूमाथि सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान जारी छ। यी घटनाले प्रहरीको मनोबल र अपराध अनुसन्धान क्षमताप्रति सकारात्मक सन्देश दिएको छ। चाहे वीआईपी होस् वा साधारण नागरिक, प्रहरी अनुसन्धान गर्न सक्षम छ भन्ने देखाइएको छ।
शान्ति सुरक्षाका अन्य मामिलामा भने औसत स्थिति कायम छ। आन्दोलनका क्रममा फरार भएका करिब १४ हजार कैदी बन्दीमध्ये करिब ९ हजारलाई नियन्त्रणमा लिएर कारागार पठाइएको छ। अराजकता बढेको, आपराधिक प्रवृत्ति भएका मानिसहरूको मनोबल बढेको र गुण्डागर्दीको जोखिम देखिएपछि प्रहरीले गुण्डागर्दी विरुद्ध अभियान चलाएको छ। काठमाडौंबाट गुण्डागर्दीमा संलग्न २४ जनालाई पक्राउ गरिएको छ।
सरकारी कार्यालयमा सेवाग्राहीलाई हैरानी पुर्याउने बिचौलियाहरूलाई हटाउन तथा सेवा छिटो दिने नाममा गरेको असुली रोक्न समेत आईजीपी कार्कीले निर्देशन दिएका छन् र यस विरुद्ध प्रहरीले अपरेसन गर्छ।
समग्रमा, जेनजी आन्दोलनपछि प्रहरीले मनोबलका साथ काम गर्ने विश्वास दिलाउन सफल भएको छ र पहिले देखि नै अवस्थामा छिट्टै फर्किएको देखिन्छ।
