खगोलविद्हरूले हब्बल-इबर्ली टेलिस्कोप डार्क इनेर्जी एक्सपेरिमेन्टबाट ३३ हजारभन्दा बढी हाइड्रोजन ग्यासका प्रभावमण्डलहरू पत्ता लगाएका छन्। यी प्रभावमण्डलहरू प्रारम्भिक ब्रह्माण्डका १० देखि १२ अर्ब वर्ष पुराना संरचनाहरू हुन् जुन ग्यालेक्सीहरू वरिपरि फैलिएका छन्। अध्ययनले प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा हाइड्रोजन ग्यासका विशाल संरचनाहरू सामान्य रहेको र ग्यालेक्सी विकासमा तिनीहरूको भूमिका बुझ्न नयाँ आधार तयार पारेको छ।
खगोलविद्हरूले ब्रह्माण्डको विशाल सर्वेक्षणमार्फत युवा ग्यालेक्सीहरूलाई घेरेर राख्ने हाइड्रोजन ग्यासका विशाल प्रभावमण्डल (हालोस) हरूको खोजीमा ठूलो सफलता हासिल गरेका छन्। हब्बल-इबर्ली टेलिस्कोप डार्क इनेर्जी एक्सपेरिमेन्टको तथ्यांक विश्लेषण गर्दै वैज्ञानिकहरूले ‘लाइमन-अल्फा नेबुला’ भनिने यस्ता दशौं हजार हाइड्रोजन ग्यासका बादलहरू पहिचान गरेका हुन्। यी संरचनाहरू आजभन्दा लगभग १० देखि १२ अर्ब वर्षअघि अस्तित्वमा रहेका ग्यालेक्सीहरू वरिपरि फैलिएका छन्।
यस खोजले ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक अवस्था र ग्यालेक्सीहरूको विकासक्रम बुझ्न नयाँ ढोका खोलिदिएको छ। ब्रह्माण्डको इतिहासमा यो समयलाई ‘कोस्मिक नुन’ भनिन्छ, जब ग्यालेक्सीहरूमा ताराहरू बन्ने प्रक्रिया उच्च रूपमा सक्रिय थियो। ताराहरू निर्माणका लागि आवश्यक प्राथमिक तत्व हाइड्रोजन ग्यासको ठूलो आपूर्ति यिनै प्रभावमण्डलहरूले गर्दथे। ‘द एस्ट्रोफिजिकल जर्नल’ मा प्रकाशित यस अध्ययनले पहिल्यै थाहा भएका यस्ता संरचनाहरूको संख्या लगभग १० गुणासम्म बढाएको छ।
यसअघि करिब ३ हजार मात्र यस्ता ग्यासका बादलहरू फेला परेकोमा अब यो संख्या ३३ हजारभन्दा बढी पुगेको छ। यसले पुष्टि गर्दछ कि प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा हाइड्रोजनका यस्ता विशाल संरचनाहरू दुर्लभ नभई सामान्य थिए। हाइड्रोजन ग्यास आफैंमा प्रकाश उत्सर्जन नगर्ने भए पनि, जब यो ग्यास विशेष गरी सक्रिय ग्यालेक्सीहरू नजिक पुग्छ जहाँ परावैजनी प्रकाश उत्सर्जन हुन्छ, तब विकिरणका कारण चम्किन थाल्छ।
हेटडेक्स (HETDEX) परियोजनाले म्याकडोनाल्ड अब्जर्भेटरीमा रहेको हब्बल-इबर्ली टेलिस्कोपको प्रयोग गरी १० लाखभन्दा बढी ग्यालेक्सीहरूको नक्सांकन गरिरहेको छ। यसले आकाशको यति ठूलो क्षेत्र समेटेको छ, जुन लगभग २ हजार पूर्ण चन्द्रमाको क्षेत्रफल बराबर छ। अध्ययनका मुख्य लेखक एरिन मेन्टुच कुपरका अनुसार, विगत २० वर्षदेखि केही सीमित वस्तुहरूको मात्र विश्लेषण गरिरहेका वैज्ञानिकहरूका लागि यो विशाल तथ्याङ्कले ठूलो अवसर प्रदान गरेको छ।
यी नयाँ पहिचान गरिएका प्रभावमण्डलहरू आकारमा दशौं हजारदेखि लाखौँ प्रकाश वर्षसम्म फैलिएका छन्। कतिपय संरचनाहरू एउटै ग्यालेक्सीलाई घेरेर बसेका अण्डाकार बादल जस्ता देखिन्छन् भने कतिपय संरचनाहरू धेरै ठूला र अनियमित आकारका छन्, जहाँ धेरै ग्यालेक्सीहरू समेटिएका छन्। वैज्ञानिकहरूले यी संरचनाहरूलाई अन्तरिक्षमा फैलिएका ‘विशाल अमीबा’ जस्ता देखिने बताएका छन्। टेक्सस एभान्स्ड कम्प्युटिङ सेन्टरका सुपरकम्प्युटरहरू प्रयोग गरी गरिएको विश्लेषणमा लगभग आधा जसो ग्यालेक्सीहरूमा यस्ता संरचनाहरू भेटिएका थिए।
यस अनुसन्धानले ग्यालेक्सी निर्माणका पुराना मोडेलहरूका कमजोरीहरू सुधार्न मद्दत पुर्याउने विश्वास गरिएको छ। अब वैज्ञानिकहरूले यस्ता संरचनाहरू कहाँ छन् भनेर खोज्नुको सट्टा, तिनीहरू कसरी काम गर्छन् र ब्रह्माण्डको विकासमा तिनीहरूको भूमिका के छ भन्ने विषयमा विस्तृत अध्ययन गर्न सक्नेछन्। ३३ हजारभन्दा बढी प्रभावमण्डलहरूको यो सूचीले प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा पदार्थको वितरण, ग्यालेक्सीहरूको गतिशीलता र अन्तरक्रिया बुझ्न अभूतपूर्व आधार तयार पारेको छ।
