सम्पदाले धनी कपिलवस्तु जिल्लामा १३६ वटा पुरातात्विक स्थलहरू छन्, जसमध्ये अधिकांश स्थलहरू सिद्धार्थ गौतम बुद्धको जीवनसँग सम्बन्धित छन्। गौतम बुद्धले आफ्नो बाल्यकाल र युवा अवस्था कपिलवस्तुको तिलौराकोटमा बिताएका थिए। बुद्धका पिता राजा शुद्धोधनको दरबार पनि त्यहीँ थियो। धेरै नजिकै करिब ३ किलोमिटर उत्तरतर्फ रहेको ऐतिहासिक स्थल सगरहवा, जसलाई स्थानीय भाषा लाम्बुसागर पनि भनिन्छ, बौद्ध इतिहासमा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। कोशल राज्यका नरेश प्रसेनजितका छोरा बिरुव्दकले निर्दयतापूर्वक हजारौं शाक्यहरूको हत्या गरी शाक्य वंशको विनाश गरेका थिए। किन बिरुव्दकले शाक्यहरूको यत्रो ठूलो नरसंहार गर्यो? त्यो समयमा शाक्य ग्रामका शाक्यहरूको प्रतिष्ठा अत्यन्त थियो, छिमेकी राजा र महाराजाहरू शाक्य परिवारसँग सम्बन्ध जोड्न चहान्थे। राजा प्रसेनजितले शाक्य पुत्रीसँग विवाह गर्ने इच्छा व्यक्त गरेपछि शाक्यहरू धर्म संकटमा परे। राजा प्रसेनजित त्यतिबेला धेरै शक्तिशाली मानिन्थे र प्रस्ताव अस्वीकार गरेमा कपिलवस्तु राज्यमा आक्रमण गर्न सक्ने खतरा थियो। यही डरले शाक्यहरूले दासी पुत्री वासव खत्तियाको विवाह राजा प्रसेनजितसँग गरिदिए। राजा प्रसेनजित र रानी वासिया खत्तियाबाट बिरुव्दक जन्मिए। बिरुव्दक युवा अवस्थाको क्रममा मामाघर कपिलवस्तुमा आए। केही दिनपछि फर्कने क्रममा बिरुव्दकले आफ्नो तरबार त्यहीं छुटाए। त्यसपछि उनले सैनिकहरूलाई तरबार ल्याउन पठाए। दासीहरूले बिरुद्दकको सैनिकलाई दूध र गोबरले लपेटिएको ठाउँ देखेर कारण सोधे। दासीहरूले उनीहरू बिरुद्दकका सैनिक हुन् भनी थाहा पाएनन् र वास्तविक कारण खुलाए कि बिरुव्दक दासी पुत्र भएकोले यो ठाउँ अपवित्र भए पनि तिनीहरूले यसलाई पवित्र बनाएको बताए। सैनिकले यो कुरा बिरुव्दकलाई बतायो। बिरुव्दकले आफ्नो घोर अपमान भएको महसुस गरे र प्रतिज्ञा गरे कि ‘आज दूधले धोएको ठाउँ भविष्यमा शाक्यहरूको रगतले धोएला।’ पिता प्रसेनजितको निधनपछि बिरुव्दक कोशलको राजा बने। उनले कपिलवस्तुमा तीन पटक आक्रमण प्रयास गरे तर गौतम बुद्धको मध्यस्थताले सफल भएन। चौथो प्रयासमा बिरुद्दकले भीषण आक्रमण गर्दै हजारौं शाक्यहरूको नरसंहार गर्यो, जुन पाली इतिहासमा उल्लेख छ। लडाइँमा धेरै शाक्यहरू तितरबितर भए, कोशल सेनाले नगर प्रवेश गरेपछि बाँकी शाक्यहरूलाई पनि मारिदियो। बिरुद्दकले प्रतिज्ञा अनुसार दूधले धोएको ठाउँलाई रगतले धोयो। यही सगरहवामा शाक्यहरूको शव दफन गरिएको थियो, जसकारण यो प्राचीन स्थल बौद्ध धर्ममा अत्यन्त धार्मिक महत्व राख्छ। यो सगरहवा स्थलको खोज सन् १८९७ मा डा. फुहरर र खड् गशम्शेरले गरेका थिए। त्यहाँ १७ वटा स्तुपा पाइएको थियो। सगरहवा क्षेत्रको लम्बाई १०५९ फिट र चौडाइ २२५ फिट रहेको पुरानो सागर पनि भेटियो। हाल उत्खनन नभएकोले स्तुपाहरू कहाँ-कहाँ छन् यकीन गर्न गाह्रो छ। यी १७ स्तुपाहरू नरसंहारमा मारिएका शाक्यहरूको स्मृतिमा बनाइएका विश्वास गरिन्छ र शाक्यहरूले यसलाई पितृस्थलको रूपमा समेट्छन्। चिनियाँ यात्री डा. ए.के. फुरहरले १८९७ डिसेम्बरदेखि १८९८ मार्चसम्म सगरहवामा पहिलो उत्खनन गरे, जुन इतिहासमा लेखिएको छ। फुरहरपछि भारतका पुरातत्वविद् पीसी मुखर्जीले पनि यस स्थलको थप अध्ययन गरे। मुखर्जीले १८९९ मा यस ठाउँको चित्रकलामा पक्की ईँटाबाट बनेको स्तूपा देखाएका छन्। उत्खननबाट अवशेष, सुन, चाँदीका टुक्रा र बहुमूल्य पत्थर भेटिएका थिए। सन् १९६२ मा भारतीय पुरातत्वविद् देवला मिश्रले यस क्षेत्रमा अझ अध्ययन गरेकी थिइन् र डा. फुरहर र पीसी मुखर्जीको अध्ययन पूर्ण नभएको बताइन्। स्तुपा बाहेक सगरहवा तालको उत्तर पश्चिम क्षेत्रमा सयौं साना स्तुपाहरू रहेको अनुमान छ, जुन शाक्यहरूको सम्झनामा पछि निर्माण गरिएको हुनसक्ने बताइएको छ। फुरहरले यसलाई “आम हत्या गरिएको ठाउँ” भनेर चिनाए, जुन चिनियाँ यात्री यूवानचाडगले सातौं शताब्दीमा भ्रमण गरेको बताए। सन् २०१६ मा गरिएको भौगोलिक सर्वेक्षणले जमिनमुनि ठूलो ढिस्को र इँटाका संरचनाहरू पहिचान गर्यो। सर्वेक्षणले यहाँ थुप्रै भवन, मञ्च, स्तुपा भएको पुष्टि गर्यो र विगतमा यो धार्मिक स्थल रहेको देखायो। २०१८ मा गरिएको अर्को सर्वेक्षणले पोखरी वरिपरि धेरै ऐतिहासिक संरचनाहरू रहेको देखायो। सन् १८९९ पछि यहाँ कुनै थप उत्खनन भएको छैन। यो ऐतिहासिक स्थलको विकास आवश्यक छ किनकि यो शाक्य वंशसँग सम्बन्धित र गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो। नरसंहारमा मारिएका शाक्यहरूको सम्झनामा गत चैत १ गते सगरहवामा पहिलोपटक पितृ पूजा सम्पन्न भयो। समाजसेवी एवं जगदीशपुर व्यवस्थापन बहुसरोकार मञ्चका अध्यक्ष ललिल गुरुडको नेतृत्वमा १० शाक्य स्मरण पितृ व्यवस्थापन समिति गठन गरिएको थियो। यस समितिमा पाटन स्वर्ण बिहारका पुजारीहरूलाई बोलाएर लगभग ४ घण्टा पितृ पूजा गरियो। पितृपूजामा काठमाडौं, पोखरा, पाल्पा, बुटवल, भैरहवा, नेपालगन्ज, तौलिहवा लगायतका स्थानमा बसोबास गर्ने शाक्यहरूको उपस्थिती थियो। शाक्य वंशहरूको संहार भएको यस स्थलमा २५७० वर्षपछि पहिलोपटक पितृ पूजा गरिएको छ। आगामी दिनदेखि प्रत्येक वर्ष चैत्र १ गते सगरहवामा शाक्य पितृस्मरण दिवस मनाइने निर्णय भएको छ।
