प्रतिरक्षा प्रणालीको समस्या कारण उत्पन्न दुर्लभ रोगहरूको पहिचान र उपचार
डा. धर्मागत भट्टराईले नेपालमा दुर्लभ प्रतिरक्षा रोग एआरपीसी वान बी डिफिसीएन्सीको मुख्य वंशाणुगत त्रुटि पत्ता लगाउनुभएको छ। नेपालमा २४ जना बिरामीहरूमा यो रोग पाइएछ र पाँच बालबालिकाको मृत्यु भइसकेको छ। नेपालमा इम्युनोलोजी विशेषज्ञहरूको कमी, परीक्षण सुविधा अभाव र जनचेतनाको कमीले रोगको सही पहिचान र उपचारमा कठिनाइ सिर्जना गरेको छ। नेपालमा रोग कमजोर देखिनु, सङ्क्रामक रोगको सही पहिचान र उपचार गर्ने विशेषज्ञको अभावका कारण दीर्घकालीन रोगका बालबालिका, किशोरकिशोरी र जेनेटिक समस्याग्रस्त वयस्कहरूलाई कारण नबुझी असंतुलित निदानमा मात्र औषधि दिइन्छ। जसले अंगभंग र ज्यान जानेसम्मको अवस्थासम्म पुर्याउन सक्छ। हाम्रो देशमा यी रोगहरूबारे जनचेतनाको अत्यन्त अभाव छ।
डा. धर्मागत भट्टराई नेपालका एकमात्र इम्युनोलोजी विशेषज्ञ हुन्, जो बालबालिकामा देखिने जटिल र दीर्घकालीन रोगहरूको इम्युनोलोजी विज्ञानमा वकालत गर्दैछन्। उहाँले ६० भन्दा बढी अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक जर्नलहरूमा अनुसन्धान प्रकाशन गरिसक्नुभएको छ र इम्युन–एक्टिनोप्याथी रोगमा विश्वव्यापी ख्यातिप्राप्त हुनुहुन्छ। उहाँको नेतृत्वमा गरिएको अनुसन्धानले दुर्लभ इम्युन रोग एआरपीसी वान बी डिफिसीएन्सीको मुख्य वंशाणुगत त्रुटि पत्ता लगाएको छ, जसले यो रोग नेपाली भूमिमा उत्पन्न भएको पुष्टि गर्दछ। उक्त अध्ययन प्रतिष्ठित ‘क्लिनिकल रिभ्यू इन एलर्जी एन्ड इम्युनोलोजी’ जर्नलमा सन् २०२५ को जुलाई १६ मा प्रकाशित भएको थियो। हालसम्म विश्वभरि ६४ जना बिरामी पत्ता लागेका छन्, जसमा २४ जनाको उपचार नेपालमै भइरहेको छ र पाँच बालबालिकाको निधन भइसकेको छ।
इम्युनोलोजी प्रतिरक्षा विज्ञान हो, जुन शरीरको बाह्य तथा आन्तरिक रोगसँग लड्ने प्रणालीको अध्ययन गर्छ। शरीरमा रहेको समष्टिगत प्रणालीलाई प्रतिरक्षा प्रणाली भनिन्छ। म प्रायः देशको सेनासँग तुलना गरेर बुझाउँछु – जस्तै देशलाई आक्रमणबाट जोगाउन सेना र हतियार प्रयोग हुन्छन्, त्यसैगरी शरीर भित्र पनि जीवाणु, भाइरस र क्यान्सर कोषिकाहरूलाई नष्ट गर्ने अत्युत्कृष्ट प्रणाली प्रतिरक्षा प्रणाली हो। इम्युनोलोजीले इम्युन कमी, एलर्जी तथा सङ्क्रामक रोगहरूलाई समेट्छ। प्रत्येक २५० देखि १००० जनामा एकजनामा केही न केही इम्युन कमी वा असंतुलन हुन्छ।
नेपालमा इम्युनोलोजिक रोगहरू कस्ता छन् र अवस्था कस्तो छ? सन् २०२० मा मैले विद्यावारिधि पूरा गरेर नेपाल फर्किएको थिएँ, जुन अघि देशमा इम्युनोलोजी रोगबारे जनचेतना कम थियो। म एकल पहलबाट सातै प्रदेशमा जनचेतना फैलाउँदै छु र केही मेडिकल कलेजहरूमा प्रशिक्षण कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेको छु। अहिले केही बालरोग विशेषज्ञहरूले पनि रोगलाई सही रूपमा पहिचान गर्न सुरु गरेका छन्। हाल नेपालमा बाथ रोग विशेषज्ञ करिब दुई दर्जन मात्र छन् र बालबालिकामै विशेषज्ञ नहुँदा धेरै बिरामीहरू गलत उपचार र अधूरा निदानको जोखिममा छन्।
नेपालमा इम्युनोलोजी उपचारको खर्च र पहुँच कस्तो छ? इम्युन डेफिसिएन्सी पत्ता लाग्दा खुशी र कठिनता दुवै हुन्छन्। उपचार महँगो र जटिल हुन्छ। जस्तै एआरपीसी-वान-बी डेफिसिएन्सीमा दैनिक र मासिक औषधि अनिवार्य छ, जसको मूल्य नेपालमा एउटा बोतल १५ देखि २० हजार रुपैयाँसम्म पर्छ। सप्लिमेन्ट र माइकोफेनोलेट जस्ता औषधिहरू थपिने हुँदा महिनाको खर्च ४० देखि ५० हजार रुपैयाँसम्म पुग्न सक्छ। यो अधिकांश नेपालीको पहुँचभन्दा बाहिर छ।
सरकारले इम्युनोलोजी सेवा विस्तारका लागि के कदम चाल्नुपर्छ? सरकारले हृदय रोग केन्द्रको रूपमा दुर्लभ रोग र इम्युनोलोजीका लागि अध्ययन र उपचार केन्द्र स्थापना गर्नुपर्छ। नेपालमै बोन म्यारो ट्रान्सप्लान्ट सेवा विस्तार गर्न सकिन्छ। तर एउटाले मात्र सम्भव छैन, मेडिकल शिक्षण संस्थाले इम्युनोलोजी संकाय स्थापना गरी यसको शिक्षण सुरु गर्नुपर्नेछ।