समाचार सारांश नेपालको राजनीतिक दल र सरकारप्रतिको जनमानसको असन्तुष्टि भ्रष्टाचार, दण्डहीनता र दलगत संयन्त्रहरूको दुरुपयोगका कारण तीव्र रूपमा बढ्दो छ। हालै सम्पन्न भएको आम निर्वाचनमा पपुलिस्ट पार्टी रास्वपाले दुई-तिहाइ सिट जितेर नयाँ राजनीतिक युगको संकेत गरेको छ। समाजशास्त्री मिश्रले नेपालमा पुराना राजनीतिक दलहरूको पतन र नयाँ पपुलिस्ट नेतृत्वको उदयलाई विश्वव्यापी राजनीतिक परिवेशसँग जोडेर विश्लेषण गर्नुभएको छ। जेनजी आन्दोलन र नेपालको सन्दर्भबारे मिश्रले लेखेको यो लामो आलेख नेपालका पाठकहरूका लागि तीन भागमा प्रकाशित भएको छ। प्राध्यापक मिश्र नेपालमा समाजशास्त्रको औपचारिक अध्यापन गर्ने पहिलो पुस्ताका प्राज्ञ हुन्। उनका著 पुस्तकहरूमा ‘पुँजीवाद र नेपाल’, ‘बदलिँदो नेपाली समाज’, ‘एसेज अन द सोसियोलोजी अफ नेपाल’, ‘लोकतन्त्र र आजको मार्क्सवाद’ समावेश छन्। मिश्रले ‘बदलिँदो नेपाली समाज’लाई प्राज्ञिक दृष्टिले विश्लेषण गर्दै युवा पुस्ताद्वारा प्रविधिको माध्यमबाट गरिएको विद्रोह र त्यसले निम्त्याएका विविध नतिजाहरू सूक्ष्म रूपमा यस आलेख शृंखलामा प्रस्तुत गरेका छन्।
दल र सरकारप्रतिको असन्तुष्टि र आक्रोश नेपालमा जेनजीको लहर र भर्खरैका घटनाक्रमहरूले राजनीतिक दलहरूको व्यापक उपस्थिति र तीव्र जनआक्रोशको अवस्था देखाउँछन्। ती सरकारहरूलाई असक्षम, भ्रष्ट र दण्डहीनता संरक्षकका रूपमा मान्न थालिएको छ। राजनीतिक दलहरूले नागरिक जीवनका प्रायः सबै क्षेत्र आफ्नो नियन्त्रणमा लिन खोजेका छन् जसले नागरिकत्वको मर्म कमजोर पार्दछ। दलीय ‘भ्रातृ संगठन’हरूले पार्टीको संगठनात्मक स्तम्भको रूपमा काम गरेका छन् र बिचौलियाकी भूमिका निर्वाह गरेका छन् जसले नागरिक र सरकारबीच मध्यस्थताको अभाव ल्याउँछ। यस्ता संगठनका कार्यकर्ताहरू ठेकेदार र व्यापारी समेत बन्ने गरेका छन्, सरकारी पहुँचका लागि लाइन मिच्ने र प्रायः सरकारी वा सामाजिक कार्यक्रमहरूमा अवैध नियन्त्रण गर्छन्। यिनै संगठनहरूले मन्त्रालय, संघ-संगठन, व्यावसायिक र व्यापारिक क्षेत्रहरूमा व्यापक फैलावट पाएका छन्।
देशभर लगभग सबै पुराना राजनीतिक दलले किसान, कर्मचारी, मजदूर, शिक्षक, चिकित्सक, विद्यार्थी, समुदाय समूहसम्म विभिन्न तहका संगठन बनाएका छन्। यी संस्थाहरूमा हुने निर्वाचनहरू पूर्ण रूपमा दलगत आधारमा लडिन्छन्। तिनै माध्यमबाट दलहरूले लाखौं कार्यकर्ता तयार पार्छन् र ठूलो सङ्ख्या भएकोमा गर्व गर्छन्, जसले नागरिकताको वास्तविक भावना कमजोर बनाउँछ। यिनै अनेकौ स्रोत र साधनमा आधारित कार्यकर्ताहरू पहुँच र प्रभावबाट लाभान्वित सम्भावित स्रोतहरूलाई नियन्त्रण गर्छन् र कतिपय सदस्यहरूले आफ्नो पालो कुर्दै प्रभावित र लाभार्थी बन्न खोज्छन्। यस्तै दलीय कार्यकर्ताहरू सरकारी जागिर र जग्गामा नियन्त्रण जमाउन अग्रपङ्क्तिमा छन्।
सरकारी नियुक्ति, अदालत तथा भ्रष्टाचार नियन्त्रण निकायमा दलहरूको छाप देख्न सकिन्छ जुन सार्वजनिक मञ्चमा निष्पक्षतामा चुनौती हो। नेपालको राजनीतिक व्यवस्था अत्यधिक अतिरञ्जित थियो र दलहरूले नागरिक स्वतन्त्रता कमजोर बनाई अधिकांश क्षेत्रहरूमा कार्यक्षमता घटाएका थिए। भ्रष्टाचार फैलिएको र दण्डहीनता प्रबल भएकाले सरकारी नेतृत्वविरुद्ध जनआक्रोश बढ्दो छ। निर्वाचनमा देखिएको असन्तुष्टि र परम्परागत दलहरूको विकृति भन्दा पनि दण्डहीनता प्रमुख कारण हो। युवाहरू र विद्वान् पनि राजनीतिक दल र सरकारले नागरिक अधिकार घटाउँदै गएको कुरामा चिन्तित छन्।
दलहरूले लोकतन्त्रलाई हानी पुर्याउँदै आफ्ना नेता र सरकारलाई संवेदनाहीन बनाएका छन्। नागरिक असन्तुष्टि व्यवस्थापिका र न्यायपालिकाको कार्यप्रणालीसँग पनि सम्बन्धित छ। सांसदहरू प्रायः जिम्मेवार थिएनन् र संसद बैठकहरूमा अनुपस्थित रहने तथा टोली निर्णयलाई पूरै उपेक्षा गर्ने स्थिति थियो। अदालतमा न्यायाधीश नियुक्तिमा राजनीतिक दलको प्रभावले अदालतको वैधता कम गरेको छ। यसले समग्र रूपमा सरकारी निकायहरूमा सार्वजनिक विश्वास घटाएको छ र राजनीतिक प्रणालीमा अनुशासनहीनता र विकृतिलाई बढावा दिएको छ। पुराना राजनीतिक दलका अधिवक्ताले पूर्ण रूपमा गलत भने गरेको छैनन्। यद्यपि पुराना दलहरूले संसारमा तीव्र परिवर्तन भैरहेको राजनीतिक परिवेशलाई बुझ्न र समायोजन गर्न असमर्थ देखिएका छन्।
पुराना दलहरूले फेरि पनि आफ्नो प्रभाव बढाउने इच्छा छोड्ने सम्भावना कम छ। नयाँ दलले पनि छिटै आफ्नो आकार विस्तार गर्ने प्रयास गर्नेछ तर पुरानो राजनीतिक संस्कृतिमा फँस्दा इतिहास दोहोर्याउने खतरा बढ्छ। इतिहास, जेनजी र पपुलिज्म सम्बन्धमा नेपालको हालै सम्पन्न आम निर्वाचनले गहिरो अध्ययन गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले लगभग दुई-तिहाइ सिट जितेको छ, जसको नेतृत्व बालेन्द्र शाह (बालेन) गर्दैछन्। पपुलिज्म नेपाली मात्र नभई विश्वव्यापी घटना हो। इतिहासमा म्याग्नाकार्टा, अमेरिकी स्वतन्त्रता आन्दोलन र फ्रान्सेली क्रान्तिले राष्ट्रिय शासन संरचना बनाएका थिए। सोभियत र चिनियाँ क्रान्तिले विश्वलाई दुई भिन्न राजनीतिक पक्षमा विभाजन गरेका थिए, जसले दीर्घकालीन राजनीतिक भाष्यहरू प्रदान गर्यो। शीतयुद्ध अन्त भएपछि ‘इतिहासको अन्त्य’ घोषणा भए पनि त्यो गलत साबित भयो।
बुर्जुवा सत्ताको विजय र कम्युनिष्टको पराजय पछि नयाँ राजनीतिक दर्शन आवाज उठाउन थाल्यो। अल्पकालीन, मध्यकालीन राजनीतिक विचारको विकाससँगै पपुलिज्म उदाएको छ। नेपालका पुराना कम्युनिष्ट दलहरूले आफ्नो अतीतलाई पुनः नामाकरण गर्ने योजना बनाइरहेका छन् भने अमेरिकादेखि बेलायतसम्म विकसित मुलुकहरूमा पनि दीर्घकालीन राजनीतिक भाष्य कमजोर हुँदैछ। अल्पकालीन राजनीतिक सोच बढी व्यवहार्य देखिन्छ। युवाहरू दीर्घकालीन भविष्य अपरिचित भएकोले छोटो अवधिका योजनामा विश्वास गर्छन्। नयाँ युवा नेताहरू राजनीतिक उतारचढावलाई सहजतापूर्वक सामना गरी जनविश्वास कायम राख्न सक्छन्। उनीहरू ‘विश्वभित्रको नेपाल’ को दृष्टिकोणबाट सोच्न इच्छुक छन्, जसले नेपाल र विश्वलाई अन्तरक्रियात्मक तरिकाले हेर्छ।
विश्वमा असमानता, विभेद र पहिचान द्वन्द्व तीव्र हुँदैछ तर राज्यहरूले नागरिक स्वतन्त्रता र कल्याणका क्षेत्रमा निर्णायक भूमिका खेलेका छन्। नेपालका लागि कृषि र स्थानीय समुदाय पुनरुत्थान सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्राथमिकता हुनुपर्छ। यसले घरेलु खाद्य सुरक्षा, रोजगार र आम्दानी सिर्जना गर्न सक्नेछ र विपन्नताबाट उकास्न सहयोग गर्नेछ। पुराना दल र नेताहरूले आफूले पूर्वमा प्राप्त गरेका उपलब्धिहरूलाई कदर गर्दै त्यसको आधारमा विस्तार गरिनुपर्छ। शालीनता र कृतज्ञता राजनीतिमा सफलता ल्याउने आधार हुन्। आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, महामारी, युद्ध र आर्थिक मन्दीले वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली श्रमिकहरू स्वदेश फर्कन सक्ने अवस्थामा छन्। ती श्रमिकहरूलाई ग्रामीण कृषि क्षेत्रमा पुनर्स्थापित गर्न कानूनी, नीतिगत कदमहरू आवश्यक छन्।
निष्कर्ष: वर्तमानबाट भविष्यतर्फ पुराना दलहरूले जनविश्वास कमाउन समय लाग्नेछ। तर उनीहरूले आफ्नो उपलब्धिको कदर गर्दै नयाँ युगमा अघि बढ्नुपर्नेछ। शालीनता र कृतज्ञता राजनीतिमा सफलता ल्याउने महत्वपूर्ण सूत्र हुन्। बालेन-रास्वपा गठबन्धनले तीन महत्वपूर्ण उपलब्धिहरू संरक्षण गर्नुपर्छ। पहिलो गणतन्त्रात्मक लोकतन्त्र जसले राजतन्त्रको समाप्तिलाई जनाउनेछ। सबै नेपालीलाई राष्ट्राध्यक्षको पदमा पहुँच खुला हुनुपर्छ। राजतन्त्र र लोकतन्त्र परस्पर विरोधी अवधारणाहरू हुन्। राजनीतिक, आर्थिक र सांस्कृतिक प्रणालीमा कुनै जन्मसिद्ध अधिकार वा विशेषाधिकार हुनु हुँदैन। सामाजिक-सांस्कृतिक सम्बोधन र शिष्टाचारहरूले नागरिकताको सम्मान घटाउन सक्दैनन्। दोस्रो धर्मनिरपेक्षता हो। राजनीति र सार्वजनिक जीवनलाई धार्मिक विश्वास वा शक्ति माथि छोड्नु हुँदैन। राज्यले सबै धर्मलाई वैध र समान मात्र नभई सार्वजनिक जीवनमा धर्मको हस्तक्षेपलाई समेत रोक लगाउनुपर्छ। नेपाल बहुसांस्कृतिक देश हो र धर्मनिरपेक्षताले यस सबै सांस्कृतिक समृद्धिलाई संरक्षण गर्दछ। टोनी हागनले नेपाललाई ‘नृजातीय मिलनबिन्दु’ भनेका छन्, जसले मुस्लिम, हिन्दू, बौद्ध, आदिवासी लगायत विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई संक्रमण र समृद्धि दिएको छ। धर्मनिरपेक्षताले यी सम्पदाहरूलाई संरक्षण गर्छ। बालेनले मधेश र पहाडबीचको समरसता कायम गरेर राष्ट्रिय एकतालाई मजबूत बनाएका छन् र साम्प्रदायिक पहिचानलाई कमजोर पारेका छन्। उनले नेतृत्वका क्रममा सामाजिक वर्गीय पहिचान, जातीयवाद, छुवाछूत र सांस्कृतिक विभाजनहरूलाई अवैध बनाउन सहयोग गर्नुपर्नेछ। जेनजी आन्दोलनले पनि सार्वजनिक प्रदर्शनमा धार्मिक वा जातीय प्रतीकहरूको प्रयोग नगर्न विद्रोह गर्नुपर्नेछ। राजनीतिक नेताले भक्त वा साधु जस्तो प्रस्तुत हुनुहुँदैन। तेस्रो सामाजिक लोकतन्त्र हो, जुन संविधानमा स्पष्ट छ र समानता तथा न्यायका सिद्धान्तमा आधारित शासन प्रणाली हो। यसको पूर्ण कार्यान्वयन अझै पुराना दलहरूले गर्न सकेका छैनन्। उत्पादन भन्दा पहिले वितरण हुनसक्दैन भन्ने जस्ता घातक विचलनहरूलाई छुट्याउन आवश्यक छ; वितरण सामाजिक लगानी हो र भविष्यका जिम्मेवार नागरिकहरूको विकासका लागि अनिवार्य छ। नेपाल विश्वपूँजीवादी प्रणालीको अंग बनेर मात्रै समृद्धि हासिल गर्न सक्छ। भोक, गरिबी, शिक्षा र स्वास्थ्यका चुनौतीहरू समाधान गर्न जरूरी छ। राजनीतिक, सांस्कृतिक, कानूनी र प्रशासनिक सुधार आवश्यक छ। राज्य सबै नागरिकको साझा सम्पत्ति हो र सबै नागरिकलाई उत्कृष्ट कार्यकारी भूमिका लिन सक्षम बनाउन सामाजिक लोकतन्त्रले सम्भव बनाउँछ।
