पुस्तकहरू ज्ञानको भण्डार हुन्। यीले हामीलाई फरक संसार, संस्कृति र भोगाइहरूसँग परिचित गराउँछन्। नेपाली साहित्यमा समाजको जीवन्त चित्रण गर्ने र मानव संवेदनालाई गहिरो रूपमा छोने थुप्रै पुस्तकहरू पाइन्छन्। आज विश्व पुस्तक दिवसको अवसरमा हामी यहाँ १९ वटा नेपाली साहित्यिक कृतिहरूको चर्चा गर्दैछौँ।
१. मुनामदन महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको कालजयी खण्डकाव्य मुनामदन नेपाली साहित्यकै सबैभन्दा लोकप्रिय कृति हो। झ्याउरे छन्दमा रचिएको यस काव्यले गरिबीका कारण परदेशिन बाध्य मदन र घरमा छटपटाएकी मुनाको वियोगान्त कथा सुनाउँछ। यसले ‘मानिस ठूलो दिलले हुन्छ जातले हुँदैन’ भन्ने मानवीय सन्देश दिन्छ र प्रेम र मानवतामाथि पैसाभन्दा ठूलो मूल्य राख्छ भनी उद्घोष गर्छ।
२. सेतो धरती अमर न्यौपानेले लेखेको यो उपन्यासले नेपालमा प्रचलित बालविवाह र बालविधवाको समस्यालाई अत्यन्तै मार्मिक तरिकाले प्रस्तुत गरेको छ। ९ वर्ष मात्रकी विधवा ‘तारा’ को ८० वर्षसम्मको जीवन यात्रा र उनको मानसिक द्वन्द्वले पाठकको आँखा रसाउँछ। अहिले कान्तिपुर थिएटरमा यो उपन्यासमा आधारित नाटक पनि मञ्चन भइरहेको छ।
३. बसाइँ लील बहादुर क्षेत्रीले रचेको ‘बसाइँ’ नेपाली यथार्थवादी उपन्यासको एक मर्मस्पर्शी कृति हो। यसले पूर्वी नेपालको ग्रामीण परिवेश, सामन्ती उत्पीडन र गरिबीका कारण आफ्नो मातृभूमि छोड्न बाध्य भएको किसान परिवारको कथा प्रस्तुत गर्दछ।
४. शिरीषको फूल पारिजातको यो उपन्यासले नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा चिनाएको छ। यसमा दोस्रो विश्वयुद्धबाट फर्केका एक अवकाशप्राप्त सैनिक सुयोगवीर र रिक्ततामा जिउँदै थिएकी सकमबरीको जटिल सम्बन्धको कथा समेटिएको छ। अस्तित्ववाद र विसंगतिवादका प्रभाव रहेको यस कृतिले जीवनको निरर्थकता र शून्यतालाई समेट्छ।
५. कर्नाली ब्लुज कर्णाली परिवेशमा रचिएको यो उपन्यास बाबु र छोराको सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण दस्तावेज हो। एक दुर्गम जिल्लाको सानो शहरमा संघर्ष गरिरहेको बाबुको दृष्टिकोण र छोराको सम्झनाहरू मार्फत लेखक बुद्धिसागरले मध्यमवर्गीय परिवारको सपना र यथार्थलाई सरल र मिठो भाषामा प्रस्तुत गरेका छन्। यसका अङ्ग्रेजी अनुवाद पनि उपलब्ध छ।
६. राधा पौराणिक पात्र राधालाई केन्द्रमा राखेर कृष्ण धरावासीले लेखेको यो उपन्यासले महाभारतको कथा नारीवादी दृष्टिकोणबाट पुनः व्याख्या गरेको छ। लीलालेखन शैलीमा रचिएको यस कृतिमा राधालाई कृष्णको प्रतीक्षामा मात्र नभई आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व र विचार राख्ने क्रान्तिकारी नारीको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
७. पल्पसा क्याफे दश वर्षे सशस्त्र द्वन्द्वको समयमा लेखिएको यो उपन्यासले युद्धको छायामा प्रेम र कलाको खोजी गर्छ। कलाकार ‘दृश्य’ र विदेशबाट फर्किएकी ‘पल्पसा’ मार्फत लेखक नारायण वाग्लेले तत्कालीन नेपालको राजनीतिक र सामाजिक अवस्थाको चित्रण गरेका छन्। यो पुस्तक अङ्ग्रेजीसहित केही भाषामा अनुवाद भइसकेको छ।
८. घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे यो कविता संग्रह नेपाली साहित्यको एक आधुनिक क्लासिक हो। भूपि शेरचनका कविताहरूले समाजका विसंगति, पाखण्ड र मानव स्वभावमाथि व्यङ्ग्य गर्छन्। सरल भाषा र गहिरो अर्थ बोकेको उनका कविताहरू आज पनि सान्दर्भिक छन्।
९. एक चिहान प्रगतिवादी धाराको यो उपन्यासले काठमाडौं उपत्यकाका किसानहरूको जीवन र तिनीहरूको एकतालाई देखाउँछ। विभिन्न जात र पेशाका मानिसहरू एउटै ठाउँमा मिलेर बस्नुपर्छ र अन्ततः सबै एउटै ‘चिहान’मा जान्छन् भन्ने दार्शनिक र सामाजिक सन्देश यसले दिन्छ। यस अंशलाई लेखक हृदयचन्द्रसिंह प्रधानले प्रभावकारी रूपमा चित्रण गरेका छन्।
१०. पागल बस्ती सरुभक्तले रचेको यो उपन्यासले दार्शनिक र प्रेमको नयाँ परिभाषा खोज्ने प्रयास गरेको छ। ‘प्रशान्त’ र ‘आदि’ जस्ता पात्रहरू मार्फत लेखकले मानव चेतना, अध्यात्म र प्रेमको गहिरो अर्थ उधेरेका छन्। यो मदन पुरस्कार विजेता पुस्तक पनि हो।
११. माधवी यो ऐतिहासिक र पौराणिक उपन्यास हो। मदनमणि दीक्षितले रचेको यस कृतिले हजारौँ वर्ष पुरानो आर्य सभ्यता, दास प्रथालगायत ऋषिकालीन समाजको सूक्ष्म चित्रण गरेको छ। विशाल क्यानभासमा रचिएको यो पुस्तक नेपाली भाषाको एक बौद्धिक कृति मानिन्छ।
१२. अलिखित ध्रुवचन्द्र गौतमको यो आख्यान उनको जीवनकै उत्कृष्ट कृति मानिन्छ। मधेस क्षेत्रको शोषण, अभावग्रस्त जनजीवन, राज्यको उपेक्षा, भय, अशिक्षा लगायत सीमान्त जीवनको पीडालाई यो उपन्यास प्रभावकारी शैलीमा प्रस्तुत गरेको छ। यस उपन्यासमा आञ्चलिक स्वर छ भने विसंगति, मिथक, स्वैरकल्पना, हास्यचेत र व्यङ्ग्यात्मक तत्वहरू पनि छन्। यो पनि मदन पुरस्कार विजेता पुस्तक हो।
१३. सुम्निमा बीपी कोइरालाको यो मनोवैज्ञानिक र दार्शनिक उपन्यासले भौतिकवाद र अध्यात्मवादको द्वन्द्वलाई प्रस्तुत गरेको छ। आर्य र किरात संस्कृतिका बीचको संघर्ष र मानव स्वाभाविक इच्छालाई यसमा सजीव रूपमा देखाइएको छ।
१४. प्रेतकल्प नारायण ढकालको यो उपन्यास नेपाली साहित्यको एक शक्तिशाली कृति हो। यसले करीब एक शताब्दीअघिको नेपाली समाज, तत्कालीन राणा शासनको क्रूरता र सामाजिक विभेदलाई कलात्मक रूपमा उजागर गरेको छ। इतिहास र आख्यानको सुन्दर मिश्रण यो पुस्तकलाई गहन अनुभव बनाउँछ।
१५. खुसी पत्रकार विजयकुमारको यो संस्मरणले जीवनका आरोह-अवरोह, सफलता-असफलता र अध्यात्मको यात्रालाई समेटेको छ। सरल र प्रवाहपूर्ण शैलीमा लेखिएको यो पुस्तकले पाठकलाई ‘खुसी’ को वास्तविक अर्थ खोज्न प्रेरित गर्छ।
१६. समर लभ सुबिन भट्टराईको यो पुस्तक युवा पाठकहरूमाझ निकै लोकप्रिय छ। यसमा आधुनिक प्रेम र विछोडको कथा समेटिएको छ। ‘साया’ र ‘अतीत’ को प्रेम कथाले नयाँ पुस्तालाई नेपाली साहित्यतर्फ आकर्षित गरेको छ।
१७. सल्लीपीर कर्णालीको जनजीवन र त्यहाँका मानिसहरूको दुःखलाई उजागर गर्ने नयनराज पाण्डेको यो उपन्यासले समाजको पिँधमा रहेका व्यक्तिहरूको पीडालाई साहित्यमा समेटेको छ। उनका अर्को पुस्तक ‘उलार’ पनि पढ्नैपर्ने पुस्तकहरूमध्ये पर्छ।
१८. जीवन काँडा कि फूल मदन पुरस्कार विजेता यो कृति झमक घिमिरेको आत्मकथा हो। शारीरिक अशक्तताका बाबजुद उनले गरेको कडा संघर्ष, समाजको हेय दृष्टि र आफ्नो साहित्यिक यात्रालाई यस गाथामा चित्रित गरिएको छ। खुट्टाका औँलाले लेखेर नेपाली साहित्यको उचाइ छुने उनको यो कथाले जीवनप्रति आशावादी र साहसी बन्न प्रेरित गर्छ।
१९. चिना हराएको मान्छे प्रसिद्ध कलाकार हरिवंश आचार्यको यो आत्मकथाले उनका बाल्यकाल, संघर्ष, खुशी र दुःखलाई समेटेको छ। पत्नी मिरासँगको वियोग र त्यसपछिको जीवनलाई उनले इमान्दार रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यी बाहेक पनि धेरै पुस्तकहरू छन्, जुन तपाईंले अवश्य पढ्नुपर्ने हुन्छ। नेपाली साहित्यको विविधता, इतिहास र मौलिकतालाई बुझ्नका लागि यी पुस्तकहरू महत्त्वपूर्ण हुन्।
