समाचार सारांश इरान र अमेरिकाबीचको तनावले विश्वव्यापी पेट्रोलियम आपूर्तिमा अवरोध ल्याएर नेपालमा डिजेल र पेट्रोलको मूल्य चार पटक बढाएको छ। इन्धन मूल्य वृद्धिले औषधि उत्पादन, खाद्यान्न मूल्य र पूर्वाधार निर्माणमा असर पुर्याएको छ भने उद्योगहरुले ४० प्रतिशतसम्म उत्पादन कटौती गरेका छन्। सरकारले इन्धनमा कर छुट दिएको भए पनि सात किसिमका कर र शुल्कले मूल्य उच्च राखेको छ र आयल निगम घाटामा रहेको छ। २४ वैशाख, काठमाडौं। काठमाडौंभन्दा करिब ४ हजार किलोमिटर टाढा रहेको इरान र त्योभन्दा तीन गुणा टाढा अमेरिकाबीचको तनावले विश्वव्यापी पेट्रोलियम आपूर्तिमा बाधा पुगेको छ। पेट्रोलियम आयातमा अवरोध हुँदा साधारणतया भान्सा र यातायात क्षेत्र प्रभावित हुन्छन्। तर यसपटक द्वन्द्व लामो भएकाले खानेपानी, औषधि, उद्योग, रोजगारी, र सडक तथा पूर्वाधार निर्माण क्षेत्रमा समेत प्रत्यक्ष असर परेको छ।
इन्धन मूल्य चार पटक बढ्यो, भारतभन्दा नेपालमा ५९ रुपैयाँ बढी अमेरिका र इरानबीच हर्मुज जलमार्गमा करिब दुई महिना लामो नाकाबन्दीका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य करिब ६० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ। यसको असर नेपालमा पनि परेको छ। डेढ महिनामा नेपालमा चार पटक डिजेल र पेट्रोलको मूल्य बढेको छ। डिजेल मूल्य चैत १ गते प्रतिलिटर १४२ बाट १५२ र चैत ११ गते १६७ रुपैयाँ पुगेको थियो। त्यसपछि प्रतिलिटर मूल्य १८२ र २०७ रुपैयाँसम्म नाघेको छ। वैशाख २ गते डिजेलको मूल्य ३० रुपैयाँ बढेर २३७ रुपैयाँ पुगेको थियो। अहिले केही कमी आएर २२५ रुपैयाँ प्रतिलिटर कायम गरिएको छ। पेट्रोलको मूल्य पनि द्वन्द्वअघि १७२ रुपैयाँबाट अहिले २१९ रुपैयाँ पुगेको छ। केही कमी गर्दै १७ वैशाखमा प्रतिलिटर २ रुपैयाँ घटाइएको छ। नेपालमा पेट्रोलको मूल्य भारतको सीमावर्ती बजार सिंहावालीमा ९७ भारु (१५५ रुपैयाँ बराबर) पर्छ, जबकि नेपालगंजमा २१४ रुपैयाँ तिर्नुपर्छ। अर्थात् नेपालमा भारतभन्दा पेट्रोल ५९ रुपैयाँ महँगो छ। मूल्यमा यसरी भिन्नता हुनुको मुख्य कारण सरकारले विभिन्न कर र शुल्क उठाउनु हो।
सरकारले चैत तेस्रो साता भन्सार महसुल र पूर्वाधार विकास करमा ५० प्रतिशत छुट दिएको छ। तर सात किसिमका कर, शुल्क र भन्सार सेवा शुल्कलगायतले मूल्य बढाइरहेको छ। यसको कारणले आयल निगम अहिले घाटामा छ। नेपाल आयल निगमका महाप्रबन्धक चण्डिकाप्रसाद भट्टका अनुसार अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढ्दै गएको भए पनि नेपालमा नियन्त्रण गर्ने प्रयासले निगमको वित्तीय अवस्था कमजोर हुँदै गएको छ। आन्तरिक हवाई इन्धन र खाना पकाउने ग्यासको मूल्य समेत अहिले बढिसकेको छ। आन्तरिक हवाई इन्धनको मूल्य करिब दुई गुना बढेर २६९ रुपैयाँ पुगेको छ। खाना पकाउने एलपीजीको मूल्य एक सिलिन्डरमा १५० रुपैयाँ बढेर २ हजार १६० रुपैयाँ र आधा सिलिन्डर १ हजार ८० रुपैयाँ पुगेको छ। यसैबीच, यातायात व्यवसायीहरूले बढ्दो इन्धन मूल्यलाई कारण देखाउँदै सार्वजनिक यातायात भाडामा वृद्धि गरेका छन्। वैशाख १६ मा दोस्रो पटक भाडा बढाइएको छ। चुनौतीपूर्ण आर्थिक अवस्थाले व्यवसायी र उपभोक्ताबीच द्वन्द्व बढेको छ।
इरानमा तनावले ग्यास अभाव समेत निम्त्याएको छ। सरकारले आधा सिलिन्डर ग्यास बिक्री गर्दै आएको भए पनि व्यवसायीहरूले पूरा सिलिन्डर बिक्री गर्न माग गरिरहेका छन्। त्यसका कारण आधा सिलिन्डर मात्र भर्दा धेरै सिलिन्डर साख र ग्यास उपभोक्तामाझ उपलब्ध हुन नसकेकोले टिकटक चलाउन गाह्रो भएको छ। औषधि उत्पादनमा पनि इन्धन अभावले असर परिसकेको छ। औषधि उत्पादनका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ आयातमा समस्या देखिएको छ। प्लास्टिक तथा कागजजन्य सामग्रीको मूल्य बढेर उत्पादन संकट उत्पन्न भएको छ। केही औषधि उद्योगले तीन देखि चार महिनासम्म पुग्ने स्टक राखेपनि अब अभाव सुरु भइसकेको छ। खाद्यान्न मूल्य समेत अत्यधिक बढेको छ। मकै, गहुँ, दाल, तेल र चिनीको मूल्यमा उल्लेखनीय बढोत्तरी भइसकेको छ। खाद्यान्न प्याकेजिङ तथा ढुवानी लागतमा आएको वृद्धिका कारण उपभोक्ताले दैनिक उपभोग्य वस्तु महँगो पाउँदै आएका छन्। पानी प्रशोधन उद्योगीहरूले पनि मूल्य वृद्धिको दबाब सरकारसँग राखेका छन्। बोतलबाटर उद्योग संघका महासचिवले पानीको मूल्य बढाउन समिति बनाई अध्ययन भइरहेको जानकारी दिएका छन्। उद्योग क्षेत्रमा प्लास्टिक कच्चा पदार्थको अभावले उत्पादन ४० प्रतिशतसम्म गिरावट आएको छ। उपभोग्य वस्तुको उत्पादनमा समस्या बढेपछि करिब ५० हजार रोजगारी गुम्ने जोखिम बढेको छ। फुटवेयर लगायतका निर्यात उद्योगले पनि संकट सामना गरिरहेका छन्। सडक तथा पूर्वाधार निर्माणमा पनि बिटुमिन, सिमेन्ट र डन्डीको मूल्य वृद्धिले काम सुस्त भएको छ। मुख्य राजमार्गहरूमा कालोपत्रेको काम ठप्प भएको छ। उद्योगीहरूले तत्काल मूल्य समायोजन गर्ने वा निर्माण विदा दिने विकल्प माग गरिरहेका छन्। कृषि क्षेत्रमा पनि रासायनिक मलको अभाव हुनसक्ने खतरा देखिएको छ। नेपालमा दैनिक ८ लाख मेट्रिक टन मल आवश्यक पर्ने भए तापनि खरीद सम्झौता पछि पश्चिम एसियाली तनावका कारण आयातमा समस्या आएको हो। विश्व खाद्य कार्यक्रमले विश्वव्यापी रूपमा खाद्यान्न आपूर्ति र मूल्य वृद्धिले खाद्य संकट बढ्ने चेतावनी दिएको छ। द्वन्द्वले संसारभर करिब ३२ करोड मानिसहरू भोकमरीको जोखिममा परेको छ। विशेषगरी कमजोर र गरिब वर्ग सबैभन्दा बढी प्रभावित हुनेछन्। इरानमा हाल युद्धविराम भए तापनि तनाव कम भएको छैन। हर्मुज जलमार्गबाट हुने पेट्रोलियम ढुवानीमा अवरोधले विश्व आपूर्ति श्रृंखलामा खलल परेको छ। त्यसैले नेपालमा इन्धन अभाव र मूल्य वृद्धि हुनु सामान्य कुरा हो। तर खानेपानी र खाद्यान्नको मूल्यमा मनपरी वृद्धि हुनु र सरकारी निकायको मौनता चिन्ताजनक विषय बनेको छ.
