अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले पदभार ग्रहण गरेपछि आफ्नो पहिलो आधिकारिक भ्रमणका लागि नयाँ दिल्ली पुगेका छन्। भारतीय कूटनीतिज्ञहरूले आफ्ना देशलाई विश्व व्यवस्था भत्काउने शक्ति होइन, सुधार गर्ने सुधारवादी शक्ति भएको दाबी गर्छन्। चीनको विशाल उत्पादन क्षमता र जनशक्तिको सामना गर्न अमेरिकाका लागि भारतसँग गहिरो सहकार्य आवश्यक मानिन्छ। अमेरिका भारतीय सहकार्यबिना दक्षिण एसिया र अन्य ‘ग्लोबल साउथ’ क्षेत्रहरूमा चीनको बढ्दो प्रभावलाई प्रभावकारी रूपमा कम गर्न सक्दैन।
भारतबारे भइरहने हरेक बहसमा चीनको छाया देखिन्छ। यसै वर्षको सुरुमा अमेरिकी उप विदेश मन्त्री क्रिस्टोफर ल्यान्डाउले नयाँ दिल्ली भ्रमण गरे। उनले स्पष्ट रूपमा भनेका थिए, ‘हामी भारतसँग त्यस्तो गल्ती दोहोर्याउने छैनौं जुन २० वर्षअघि चीनसँग गरेका थियौं।’ अहिले विदेशमन्त्री मार्को रुबियो नयाँ दिल्ली भ्रमणमा छन्। पदभार ग्रहणपछि यो उनको पहिलो आधिकारिक भ्रमण हो। यो दौराना हरेक बैठकमा चीनसँग तुलनात्मक चर्चा हुनसक्छ। अमेरिका पहिले पनि उदीयमान एसियाली शक्तिलाई समर्थन गरेको थियो, तर पछि धोका लागेको अनुभव छ।
चीनले हरेक उदीयमान शक्तिलाई शंका गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश होइन, तर अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था भत्काउन चाहने र सुधार गर्न चाहने शक्तिबीच फरक छुट्याउन आवश्यक छ। भारतमा केही कमजोरी भए पनि यो विश्व व्यवस्था कायम रहोस् भन्ने चाहन्छ र त्यसका लागि पर्याप्त आधार पनि छ। अघिल्लो पटक चीनले तीव्र आर्थिक वृद्धि गर्दा पश्चिमी मुलुकहरूको समर्थन खोजेको थियो, तर विश्वव्यापी व्यापार संगठनको दुरुपयोग, बौद्धिक सम्पत्ति चोरी, र कडा कूटनीतिक व्यवहार देखिएपछि त्यस समर्थनमा संशय उत्पन्न भएको छ।
भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनले यस चरित्रलाई बलियो बनायो, आत्मनिर्णय र राष्ट्रिय सार्वभौमसत्तामा जोड दिँदै। भारतीय कूटनीतिज्ञहरू भन्छन् कि उनीहरूको देश विश्व व्यवस्था भत्काउने होइन, सुधार गर्ने शक्ति हो र यो विश्वास गहिरो छ। भारत र चीनबीचको संरचनात्मक भिन्नता चीनको रणनीति लेनिनवादी पार्टी-राज्य केन्द्रित भएकोमा आधारित छ, जुन अन्तर्राष्ट्रिय व्यवहारमा दुरुपयोग गर्ने प्रवृत्ति देखाउँछ। तर भारतमा यस्तो कठोर नियन्त्रण छैन; त्यहाँ न्यायिक निगरानी र कानूनी बाधाहरू हुन्छन्।
भारतले विदेशी व्यवसायमा दमन गर्ने छैन। चीनले संयुक्त राष्ट्रसंघको संरचनामा परिवर्तन खोज्दा भारतले संघका संस्थागत सिद्धान्तप्रति जवाफदेहिता आग्रह गर्दै आएको छ। भारतको उदयले क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय स्थिरता बलियो पार्नेछ। भारतको आर्थिक वृद्धि इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्रमा चीनको महत्वाकांक्षा रोक्न सहयोग पुर्याउनेछ र साना देशमाथिको दबाब कम गर्ने आधार तयार पार्नेछ।
चीनको चुनौती सामना गर्न भारतको वृद्धि अपरिहार्य छ। अमेरिका महत्त्वपूर्ण उत्पादनहरू आफ्नै देशमा फर्काउन सक्रिय छ। चीनको विशाल उत्पादन क्षमतासँग तुलना गर्दा भारतसँग गहिरो सहकार्य आवश्यक छ। अहिले चीनको उत्पादन क्षमता अमेरिकाभन्दा तीन गुणा बढी छ। यस हिसाबले चीनसँग तुलना गर्दा भारत अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली भित्र रहेको सुधारवादी शक्ति हो र फेरि चीन जस्तो हुने छैन। वासिङ्टनले चीनसँग सामना गर्न भारतसँगको सम्बन्धलाई निरन्तर कायम राख्नुपर्छ। यही आधारमा मार्को रुबियोको भारत भ्रमण आयोजना गरिएको हो।
