१६ जेठ, भद्रपुर (झापा) । धान खेतीका लागि परिचित झापाको दक्षिणी सीमावर्ती क्षेत्र कचनकवलमा पहिलोपटक व्यावसायिक रूपमा मखना खेती सुरु गरिएको छ । पानीमा फल्ने कमल प्रजातिको पौष्टिक खाद्य पदार्थ मखनाको खेती युवा कृषकले नेपालमै पहिलोपटक ठूलो क्षेत्रफलमा थालेपछि यसबेला यो खेती स्थानीयको ध्यानको केन्द्रबिन्दु बनेको छ । कचनकवल गाउँपालिका–४ केचनाका ३९ वर्षीय कृषक चन्द्र राजवंशीले भारतको विहारबाट प्रविधि सिकेर २० विघा क्षेत्रफलमा मखना खेती सुरु गरेका हुन् । धान र मकै खेती हुने खेतमा पानी भरेर गरिने यो खेती अहिले झापामा नयाँ र फरक कृषि अभ्यासको रूपमा हेरिएको छ ।
राजवंशीले १० वर्षका लागि प्रतिविघा ३० मन धानको मूल्य बराबर अग्रिम रकम तिरेर भाडामा लिएको जमिनमा मखना खेती सुरु गरेको बताए । ‘भारतको सीमावर्ती क्षेत्रमा मखना खेती मनग्य आम्दानी दिने खेतीका रूपमा विकास हुँदै गरेको देखेपछि नेपालमा पनि यसको सम्भावना खोज्ने सोच आयो’, उनले भने, ‘जोखिम भए पनि नयाँ खेतीको परीक्षणको रूपमा ठूलो लगानी गरेर सुरु गरेको हुँ ।’ मखना पानीमा फल्ने कमल प्रजातिको वनस्पति हो । यसको फराकिला पात काँडाले ढाकिएको हुन्छ भने पातको बीचबाट फूल र फल लाग्छ ।
वैशाखको अन्तिम सातादेखि फूल लाग्न थाल्ने मखना साउनको अन्तिम सातादेखि पाक्न थाल्ने कृषक राजवंशीले बताए । उनका अनुसार मखना खेती सुरु गर्दा धेरै मेहनत आवश्यक पर्छ । ‘पुस महिनादेखि खेत खनेर तयार गर्न थालिन्छ’, उनले भने, ‘मिहिन रूपमा खेत तयार गरी बलिया आली बनाइन्छ र निरन्तर पानी बसाइन्छ ।’ आठ महिनापछि मात्र उत्पादन मिलने भएकाले यो खेती धैर्यता र लगानी दुवै आवश्यक पर्ने कृषक राजवंशीको अनुभव छ । उनले बिउदेखि प्रविधिसम्म भारतबाट ल्याएर खेती सुरु गर्दा हालसम्म करिब १४ लाख खर्च भइसकेको बताए । उत्पादित मखना भारतमा निर्यात गर्न पाए प्रतिविघा ३ लाख रुपैयाँसम्म नाफा हुने अनुमान गरेका छन् ।
राजवंशीका अनुसार नेपालमा अहिलेसम्म व्यावसायिक रूपमा मखना खेती सुरु नभएकोले यसको बजार व्यवस्थापन र सरकारी नीति स्पष्ट छैन । उत्पादनपछि बजारीकरण र निर्यात प्रक्रियामा सहजीकरण आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ । मखना खेती सुरु भएपछि कचनकवल क्षेत्रमा आन्तरिक चासो बढ्न थालेको स्थानीयले बताएका छन् । स्थानीयहरूले खुशी व्यक्त गर्दै अनौठो खेती भएकोले हेर्नका लागि दैनिक धेरै किसान खेतमा पुग्ने गरेका छन् । ‘धान खेतमा पानी जमाएर फरक किसिमको खेती देख्दा धेरैलाई उत्सुकता लागेको छ’, राजवंशीले भने । मखना धार्मिक र स्वास्थ्य दुवै दृष्टिले महत्वपूर्ण खाद्य पदार्थ मानिन्छ । हिन्दू धर्ममा पूजापाठमा प्रसादका रूपमा प्रयोग हुने मखना नेपालमा मुख्यतः भारतबाट आयात गरिन्छ । पोषणविद्हरूका अनुसार मखनामा प्रोटीन, फाइबर, क्याल्सियम, आइरन, म्याग्नेसियम, पोटासियम र भिटामिन ‘सी’ प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ । स्वास्थ्यका दृष्टिले लाभदायक मानिने मखनालाई ‘सुपर फुड’ तथा ‘अर्गानिक खाद्य’ पनि भनिन्छ, कृषक राजवंशीले बताए । रासायनिक मल र विषादी प्रयोगबिना उत्पादन गर्न सकिने भएकाले यसको माग भारतसहित अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पनि बढ्दो छ । उनले सरकारी सहयोगबिना आफ्नै लगानीमा बोरिङ जडान गरेर खेती गरिरहेका छन् । मखनाले उचित बजार पाउन सके आगामी वर्षदेखि यो खेती अझै विस्तार गर्ने योजना रहेको बताए ।
