लेखको जानकारी
एकपछि अर्को विशिष्ट अतिथिलाई आफ्नै देशमा आमन्त्रण गरेपछि चिनियाँ नेता सी जिन्पिङ आफैँ विदेश भ्रमणमा निस्किएका छन्। लामो समयदेखि अपेक्षित उत्तर कोरियासँगको शिखर बैठक चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिन्पिङले रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसँग चिया संवाद गरेपछि र अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँग बितिएको महिना प्रत्यक्ष संवाद गरेपछि हुन लागेको हो। यो सन् २०२६ मा हुन लागेको उनको पहिलो विदेश भ्रमण हो। अस्थिर छिमेकीसँगको सम्बन्धमा उनले जोड दिएका छन्।
“दुबैबीचको सम्बन्ध रणनीतिक आवश्यकताको हो तर विवादमुक्त छैन,” सोलस्थित सेजोङ इन्स्टिट्यूटका अनुसन्धान फेलो इन-जो चोई बताउँछिन्। अत्यन्त नियोजित ढंगले व्यवस्थापन हुने सार्वजनिक अन्तरक्रियाबाहेक सी जिन्पिङ र किम जङ अनबीचको भेटले दुवै बेइजिङ र प्योङयाङलाई आफ्नो ‘रगतमा स्थापित’ साझेदारीमा नयाँ आयाम ल्याउने अवसर दिने विश्वास गरिन्छ।
दुई देशको उतारचढावपूर्ण सम्बन्ध भएकामा समेत चिनियाँ विदेशमन्त्रीले सम्बन्धको व्याख्यामा उक्त पदावली बारम्बार प्रयोग गर्छन्। प्रेम र घृणाको सम्बन्ध सुरुदेखिनै यी दुई समाजवादी देशहरूले बाह्य प्रभाव र स्वतन्त्रताको जटिल सन्तुलन कायम गर्दै आएका छन्। तर प्योङयाङ र मस्कोबीचको सम्बन्धले अवस्था अझै जटिल बनाएको छ।
सन् १९५० देखि १९५३ सम्मको कोरियाली युद्धमा चीनले हजारौँ सैनिकहरू उत्तर कोरियाको निम्ति बलिदान गरेको थियो। चिनियाँ नेता माओ त्से तुङले उत्तर कोरियाको रणनीतिक महत्वलाई ओठ र दाँतसँग तुलना गरेका थिए। तर उत्तर कोरियाका संस्थापक नेता किम इल सङले थप सैन्य ग्यारेन्टीको खोजी गर्दै सन् १९६१ मा सोभियत सङ्घसँग गठबन्धन गर्यो।
किम इल सङको जुछे विचारधारा अन्तर्गत उत्तर कोरियाले अन्ततः आत्मनिर्भरता कायम गर्ने लक्ष्य लिएको थियो। दुई प्रमुख शक्तिहरूबाट सैन्य समर्थन लिनेले यस अर्थ राख्थ्यो कि उत्तर कोरिया ती दुवै देशको ‘स्याटेलाइट स्टेट’ बन्ने सम्भावना कम थियो।
त्यतिबेला प्योङयाङ सहायता र तेलको लागि सोभियत सङ्घमा निर्भर थियो। भोकमरीका कारण चिनियाँ नागरिकहरू टुमेन नदी पार गरेर सीमामा थिए। केही व्यक्ति उत्तर कोरियाको शिक्षा प्रणाली समृद्ध मान्दै त्यहाँको विद्यालयहरूमा अध्ययन पनि गरेका थिए।
सन् १९९१ मा सोभियत सङ्घको विघटनपछि उत्तर कोरियाले आफ्नो सैन्य साझेदार र आर्थिक सहयोगको प्रमुख स्रोत गुमायो। यसले प्रभावशाली चीनलाई प्योङयाङको मुख्य हितैषी बन्न बाटो खोल्यो। चीन उत्तर कोरियाको प्रमुख व्यापार साझेदार हो। यी सीमापार स्थिरताका लागि चिनियाँ लगानी र अमेरिकाको साझेदार रहेको दक्षिण कोरियालाई सन्तुलनमा राख्ने एक माध्यम पनि हो।
“उत्तर कोरियाको सत्ता ढलेन भनेर चीनले पर्याप्त आर्थिक सहयोग मात्र होइन, रुपान्तरणकारी लगानी पनि उपलब्ध गराउँछ जसले पूर्ण आत्मनिर्भरता निर्माणमा मद्दत गर्छ,” हार्भर्ड विश्वविद्यालयको एसिया सेन्टरका सियोङ-ह्योन लीले भने।
बदला स्वरूप चीनले ‘क्यालन्डर डिसिप्लिन’को अपेक्षा राख्छ। त्यो अलिखित नियमले चीनका संवेदनशील आन्तरिक र कूटनीतिक घटनाक्रममा प्योङयाङले ठूला उत्तेजक आन्दोलन नगर्ने सुनिश्चित पार्न खोज्छ। यद्यपि उत्तर कोरियाले यसलाई पूर्णतः पालना नगरेको छ।
वृद्धि हुँदै गएको परमाणु महत्वाकाङ्क्षाले चीनलाई चिन्तित बनाएको छ। चीन परमाणुरहित कोरियाली प्रायद्वीप चाहन्थ्यो, तर उत्तर कोरियाले यसको बिरुद्ध परमाणु कार्यक्रम विस्तार गर्यो। किम इल सङले सन् १९६४ मा योङ्ब्योन परमाणु अनुसन्धान केन्द्रको स्थापना गर्दै विश्वकै सबैभन्दा सानो परमाणु अस्त्र भण्डारको आधार तयार गरे।
सन् १९८५ मा उनले अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु अप्रसार सन्धिमा हस्ताक्षर गरेका थिए, तर सर्तहरूको उल्लङ्घन गर्दै प्लूटोनियम भण्डारण गरे। उनले आफ्नो मुलुक युद्धका लागि तयार पारिरहेको अवस्थालाई देखेनन्। उनका छोरा किम जङ इलले सन् १९९४ मा सत्ता सम्हाल्दा उक्त कार्यक्रमलाई कूटनीतिक अस्त्रका रुपमा प्रयोग गर्यो।
सन् २००३ मा उत्तर कोरियाले परमाणु अप्रसार सन्धिबाट अलग हुने निर्णय गर्यो। तीन वर्षपछि पहिलो परमाणु परीक्षण गरे, जसप्रति संयुक्त राष्ट्रसङ्घले कडा प्रतिबन्धहरू लगायो। चीनको सहमतिबिना त्यो सम्भव थिएन। चीनले परीक्षण कार्यलाई ‘घोर उत्तेजनात्मक’ भने तर सम्पूर्ण आर्थिक प्रभाव प्रयोग गर्नबाट रोकियो।
“उत्तर कोरियाको विघटन वा गम्भीर अस्थिरताले बेइजिङका लागि ठूलो जोखिम निम्त्याउने छ, जस्तै शरणार्थीहरूको आवतजावत, परमाणु अनिश्चितता र अमेरिकी वा दक्षिण कोरियाली सैन्य प्रभाव फैलिनु,” चोई बताउँछिन्। उनले यी चिन्ताहरूको सम्बोधन बेइजिङका लागि प्योङयाङको परमाणु कार्यक्रम भन्दा बढी महत्वपूर्ण रहेको उल्लेख गरिन्।
सन् २०११ मा किम जङ अन सत्तामा आएपछि उनले चिनियाँ नियन्त्रणको भ्रम तोड्न रकेट कार्यक्रम तीव्र पारे। सत्तारोहणसँगै संविधान संशोधन गरी उत्तर कोरियालाई परमाणु राष्ट्र घोषणा गरे। चीन संवेदनशील नेतृत्व हस्तान्तरणको समयमा दिर्घकालीन परमाणु परीक्षणहरू भयो।
“किम जङ इलले चीनको कूटनीतिक तालप्रति सम्मान राख्थे, तर किम जङ अनले समयतालिका रणनीतिक अस्त्र बनाए,” लीले भने।
सन् २०१३ को मार्चमा सी जिन्पिङ राष्ट्रपतिका रूपमा शपथ ग्रहण गर्नुभन्दा अघि किमले तेस्रो परमाणु परीक्षण गर्यो। चीनतर्फका दूतलाई मृत्युदण्ड दिएपछि सीले संयुक्त राष्ट्रसङ्घका प्रतिबन्ध कडा पार्न समर्थन जनाए र दक्षिण कोरियासँग उभिएर उत्तरको परमाणु महत्वाकाङ्क्षा “कुनै पनि अवस्थामा स्वीकार्य नहुने” घोषणा गर्यो।
रुस नयाँ साझेदार भएकाले किमले बेइजिङप्रतिको निर्भरता घटाउने प्रयास गर्यो। सम्बन्ध पुनर्निर्माणमा समय लाग्यो तर अन्ततः एप्रिल २०१४ मा क्रेम्लिनले ११ अर्ब डलर ऋणको ९०% माफी गर्यो र व्यापार सम्झौताहरू भए। युक्रेनमाथि रुसी आक्रमणले दुवैलाई अझ नजिक ल्यायो।
संयुक्त राज्य अमेरिकाको अनुमान अनुसार, किमले मस्कोलाई युक्रेनमा प्रयोग गर्न १० लाखभन्दा धेरै तोपका गोलाबारी र ग्राड रकेटहरू बिक्री गरेका छन्। केही अनुसन्धानले रुसी लगानीमा लड्दा २,३०० भन्दा बढी उत्तर कोरियाली सैनिकहरू मारिएको देखाएको छ।
यो निकटताले चीनको रुचि उत्तर कोरियातर्फ बढायो र सन् २०२४ मा दुई देशले साझेदारी रक्षा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे। उत्तर कोरिया अहिलेसम्म चीनको एकमात्र औपचारिक सैन्य साझेदार हो।
“रुस र उत्तर कोरियाले सन् २०२४ देखि सम्बन्ध गहिरो पारेपछि बेइजिङले प्योङयाङसँग सम्बन्ध सुदृढ पार्न योजनाबद्ध प्रयास गरिरहेको छ,” ब्रुकिङ्स इन्स्टिट्यूशनकी पेट्रिसिआ एम किम भन्छिन्। “मस्कोले उत्तर कोरियाको प्रमुख रणनीतिक साझेदार बन्ना खोज्दा चीन स्वीकृत छैन।
सेप्टेम्बरमा विजय दिवस परेडमा सी जिन्पिङले किम र पुटिनलाई अतिथि बनाएपछि कार्यक्रममा किमलाई चिनियाँ नेताको छेउमा उभिएको देखियो जुन दुर्लभ र महत्वपूर्ण थियो।
त्यस्तै अन्य उच्चस्तरीय व्यावसायिक र कूटनीतिक प्रयासमा यात्रुवाहक रेलको सेवा सुरु, एअर चाइनाको सोझो उडान र चिनियाँ प्रधानमन्त्री ली चियाङ र विदेशमन्त्री वाङ यीको प्योङयाङ भ्रमण पर्दछन्।
हार्भर्ड विश्वविद्यालयको एशिया सेन्टरका वरिष्ठ फेलो लीले ‘किमको नयाँ परमाणु डक्ट्रिनप्रति मौन समर्थन’ले बेइजिङले छिमेकी कम्युनिस्ट देशप्रतिको अवधारणामा आएको परिवर्तन देखाउँछ भनेका छन्।
“यो परिवर्तन सन् २०१८ को मेमा ट्रम्प र सीको शिखर बैठकमा स्पष्ट देखियो। त्यहाँ आधिकारिक वक्तव्यबाट ‘परमाणु निरस्त्रीकरण’ शब्द हटाइयो र वाशिङ्टनबाट फरक धारणा प्रस्तुत गरियो,” उनले भने।
सीको भ्रमणले उत्तर कोरियालाई थप सन्तुष्ट पार्ने सम्भावना छ। उत्तर कोरियाले आफ्नो मान्यतामा कडाइ देखाउनु रणनीतिक लाभका लागि हो तर जीवनरक्षक प्रणाली तोड्ने चासो छैन।
“विकास भइरहेका रणनीतिक त्रिभुजबाट सबैभन्दा फाइदा उठाउने पक्ष उत्तर कोरिया नै हो,” किम भन्छिन्। “प्योङयाङलाई आफ्नो पक्षमा पार्दा मस्को र बेइजिङ दुवै लाभान्वित हुन्छन्।”
लीका अनुसार वास्तविकतामा बेइजिङले प्योङयाङ गुमाएको छैन, गुमाएको त केवल आफ्नो एकाधिकार मात्र हो।
