भारतले स्वतन्त्रतापछि सबैभन्दा ठूलो सैन्य पुनर्संरचनाको रूपमा ‘एकीकृत थिएटर कमान्ड’ स्थापना गर्न अन्तिम तयारी गरेको छ। यस नयाँ योजनाअनुसार हालका १७ कमान्डहरूलाई विस्थापित गरी चीन, पाकिस्तान र हिन्द महासागर क्षेत्रलाई केन्द्रित गरि तीनवटा संयुक्त कमान्डहरू स्थापना गरिनेछ। सीमित वायुसेनिक स्रोतहरू विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा विभाजन हुने भएकाले भारतीय वायुसेनाले प्रस्तावित पुनर्संरचनाप्रति चिन्ता र असहमति समेत जनाएको छ। ३० जेठ, काठमाडौं।
भारत स्वतन्त्रतापछि आफ्नो सबैभन्दा ठूलो सैन्य संरचनागत परिष्करणतर्फ अघि बढेको छ। यस प्रक्रियामा स्थल सेना, नौसेना र वायुसेनालाई निश्चित द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रहरू हेर्ने कमान्डरहरूको मातहत ल्याइनेछ। यद्यपि, यस्तो संयोजनले चीन र पाकिस्तानलाई सँगै सामना गर्न सक्षम हुन्छ कि हुन्छन भन्ने विषयमा चिन्ता र आशंका पनि देखा परेको छ। विश्लेषकहरूको मत अनुसार प्रस्तावित ‘एकीकृत थिएटर कमान्ड’ सम्बन्धी बहस केवल सैन्य संरचना सुधारमा सीमित नहुने, यसले भारतीय सेना सीमा विवाद र बदलिएको खतरासँग जुध्न पर्याप्त एकजुट भएर काम गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने विषयसँग पनि सम्बन्धित छ।
लामो प्रतीक्षा पछि यो योजना गत महिनामा रक्षामन्त्री राजनाथ सिंहलाई प्रस्तुत गरिसकिएको छ। हाल यो योजना रक्षा मन्त्रालय र सुरक्षासम्बन्धी क्याबिनेट समितिको स्वीकृतिको प्रतीक्षा अवस्थामा छ। यस योजनाले भारतका हालका १७ वटा स्थल, नौ र वायुसेना कमान्डहरूको प्रणालीलाई खारेज गरेर नयाँ संरचना ल्याउनेछ। वर्तमानमा यी सबै कमान्डहरू प्रायः अलग-अलग सञ्चालन भइरहेका छन्, जसको सट्टामा भौगोलिक अवस्थिति र सुरक्षा खतराका आधारमा गठित संयुक्त कमान्ड स्थापना गरिनेछ। चीन केन्द्रित उत्तरी थिएटर कमान्डको मुख्यालय लखनऊमा हुनेछ भने पाकिस्तान जिम्मेवारीमा लिएको पश्चिमी थिएटर कमान्डको मुख्यालय जयपुरमा हुनेछ। यसको अतिरिक्त हिन्द महासागर क्षेत्रमा भारतको हितको सुरक्षा गर्ने सामुद्रिक थिएटर कमान्ड तिरुवनन्तपुरम मा रहनेछ।
तीनवटा कमान्डको नेतृत्व क्रमशः स्थल सेना, वायुसेना र नौसेनाका वरिष्ठ अधिकारीहरूले सम्हाल्ने अपेक्षा गरिएको छ। रक्षासम्बन्धी अनुसन्धान गर्ने युनाइटेड सर्भिस इन्स्टिच्युट अफ इन्डियाका अनुसन्धानकर्ता गौरव कुमारका अनुसार यो योजनाले तीव्र गति लिनुको मुख्य कारण अपरेसन सिन्दुरका क्रममा इस्लामाबाद र बेइजिङ बीच देखिएको स्पष्ट समन्वय हो। गत वर्ष भारत प्रशासित जम्मु–कश्मीरमा २६ जना नागरिक मारिएका घटना पश्चात भारतले पाकिस्तानविरुद्ध सैन्य आक्रमण गरेका थिए, जुन अपरेसन सिन्दुरको नामले चिनिन्छ।
