धेरै रुख हुनु चराचुरुङ्गीका लागि हानिकारक हुनसक्ने नयाँ अनुसन्धानको खुलासा
बालीनालीलाई हावाहुरीबाट जोगाउन खेतबारीको वरिपरि रुख रोप्ने कार्यले चराचुरुङ्गीहरूको विविधतामा गम्भीर असर पुर्याउनसक्ने एउटा नयाँ अनुसन्धानले जनाएको छ। जापानको हिरोसिमा युनिभर्सिटीका अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको अध्ययन अनुसार खेतबारीको छेउछाउमा रोपिने रुखका लहर (सेल्टरबेल्ट) ले केही प्रजातिका चराहरूलाई फाइदा पुर्याए तापनि खुला ठाउँ मन पराउने सिमसार र घाँसे मैदानका चराहरूको सङ्ख्यामा तीव्र गिरावट ल्याउँछ। यो अनुसन्धान प्रतिवेदन ‘जर्नल अफ इन्भाइरोन्मेन्टल म्यानेजमेन्ट’ मा प्रकाशित भएको छ।
विश्वभरका धेरै कृषि संरक्षण कार्यक्रमहरूले जैविक विविधता बढाउन किसानहरूलाई खेतको कान्ला वा छेउछाउमा रुखहरू रोप्न प्रोत्साहन गर्ने गर्दछन्। यद्यपि यससम्बन्धी धेरैजसो पुराना अनुसन्धानहरू युरोप र उत्तर अमेरिकाका सुक्खा खेतबारीमा मात्र केन्द्रित थिए। एसिया क्षेत्रमा व्यापक रूपमा रहेका धानखेत जस्ता ओसिला र जलमग्न कृषि क्षेत्रहरूमा रुख रोप्दा चराहरूमा कस्तो असर पर्छ भन्नेबारे धेरै कम जानकारी उपलब्ध थियो। अनुसन्धान टोलीका प्रमुख एवं हिरोसिमा युनिभर्सिटीका सहायक प्राध्यापक मासुमी हिसानोका अनुसार यस्ता कृषि सिमसार क्षेत्रहरूले खाद्यान्न उत्पादन गर्नुका साथै बसाइँसराइ गर्ने चराहरूका लागि वैकल्पिक बासस्थानको रूपमा काम गरिरहेका छन्।
यस तथ्यको अनुसन्धान गर्न टोलीले मध्य जापानको काहोकुगाता ताल वरपरका धानखेत, कमलका खेत र चरन क्षेत्रहरूमा अध्ययन गरेका थिए। उक्त क्षेत्र तीव्र हिउँदे हावाहुरी चल्ने ठाउँ भएकाले त्यहाँ हावा रोक्न खेतको छेउमा रुखहरू रोप्ने चलन छ। यो क्षेत्र ‘इस्ट एशियन–अस्ट्रलेशियन फ्लाईवे’ अन्तर्गत पर्दा वर्षभरि झन्डै ३०० प्रजातिका बसाइँसराइ गर्ने चराहरू आउने गर्दछन्। वैज्ञानिकहरूले सन् २०२१ को फेब्रुअरी र मार्च तथा सन् २०२३ को जुन महिनामा चराहरूको सङ्ख्या र प्रजातिको गणना गरेका थिए।
यस अध्ययनले रुखका लहरहरूले झाडी र वनको छेउछाउमा बस्ने चराहरूलाई फाइदा पुर्याए पनि खुला ठाउँमा निर्भर हुने घाँसे मैदान र सिमसारका चराहरूको विविधतालाई ठूलो क्षति पु¥याएको देखाएको छ। रुख रोपिएका ठाउँहरू नजिक खुला ठाउँको तुलनामा घाँसे मैदानका चराहरूको सङ्ख्या ७० प्रतिशतभन्दा बढीले घटेको पाइएको छ। हिसानोका अनुसार यी रुखका लहरहरूले खुला ठाउँमा गुँड बनाउने र चारो खोज्ने चराहरूका लागि एउटा ‘पारिस्थितिक पर्खाल’ को रूपमा काम गर्छ जसले गर्दा चराहरूलाई शिकारी जीवहरूको खतरा बढ्छ। वैज्ञानिकहरूले भनेका छन् कि रुख रोप्नु आफैँमा खराब होइन, तर कृषि क्षेत्रको व्यवस्थापन गर्दा रुख कुन ठाउँमा र कसरी रोप्ने भन्ने कुरामा ध्यान दिनु अत्यन्त जरुरी छ। अन्धाधुन्ध रुख रोप्ने नीति बनाउनुको साटो खुला बासस्थान र रुखहरू दुवैको सन्तुलन मिलाएर भू-दृश्यको योजना बनाउन आवश्यक छ। यो खोजले जैविक विविधता अनुकूल कृषि नीतिहरू निर्माण गर्न र मानव निर्मित सिमसार क्षेत्रहरूलाई चराचुरुङ्गीका लागि सुरक्षित राख्न महत्वपूर्ण मार्गनिर्देशन गर्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।
