१० असार, काठमाडौं। अमेरिकी रक्षा मन्त्रालय (पेन्टागन) ले आफ्नो सबैभन्दा ठूलो एकीकृत सैन्य कमाण्डको नाममा राखिएको ‘इन्डो’ शब्द हटाउने निर्णय गरेसँगै भारतप्रतिको अमेरिकी प्रतिबद्धता सम्बन्धी प्रश्नहरू जन्मिएका छन्। जुन १६ मा ‘इन्डो-प्यासिफिक कमाण्ड’ को नाम परिवर्तनको घोषणा गर्दै अमेरिकी अधिकारीहरूले यस कदमलाई ‘सम्मान’, ‘गौरव’ र ‘ऐतिहासिक जरा’ को सम्मानको रूपमा व्याख्या गरेका थिए। तर, विश्लेषकहरूले नयाँ दिल्लीले यसलाई वाशिंगटनको रणनीतिक प्राथमिकतामा भारतको स्थान कम हुँदै गएको स्पष्ट संकेतको रूपमा लिन सक्ने देखिन्छ। युनिभर्सिटी एट अल्बानीका राजनीतिशास्त्रका सह-प्राध्यापक क्रिस्टोफर क्लेरीले भने, ‘नाम परिवर्तनले तुरुन्तको मनोबल प्रदान गरे पनि, यो पृष्ठभूमिमा विश्वकै सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएको देशसँग अमेरिकी सम्बन्धमा ल्याउने प्रतीकात्मक क्षति ठूलो छ।’
‘यो नामकरण विवेकहीन छ। आलोचकहरूले यो कदम चीनलाई खुशी पार्न लिईएको कदम हो कि भनेर शंका गर्नु स्वाभाविक छ, जुन यस प्रशासनको एसिया नीतिको सामान्य प्रवृत्ति जस्तो देखिन्छ,’ उनले थपे। सन् २०१८ मेमा गरिएको नामकरण ‘हिन्द र प्रशान्त महासागरबीच बढ्दो कनेक्टिभिटीलाई मान्यता दिन’ गरिएको थियो। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको पहिलो कार्यकालमा पाँच रक्षा मन्त्रीहरूमध्ये पहिलो जेम्स म्याटिसले यसो बताएका थिए। त्यसपछि अवकाश पाएका २४औँ पाकोम कमाण्डर एडमिरल ह्यारी ह्यारिसले उक्त वर्षको नाम परिवर्तनलाई ‘इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्रमा भएको स्वतन्त्र र दमनकारी दृष्टिकोणहरू बीचको भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धा’सँग जोडेका थिए।
तर आठ वर्षपछि क्लेरीका अनुसार ‘अतीतको गौरव उजागर गर्ने केही अस्पष्ट चाहना’ बाहेक अन्य स्पष्ट कारण बिना यो औचित्य हटाइएको देखिन्छ। ‘अनावश्यक चोटहरू’ सतही रूपमा हेर्दा, पेन्टागनका अधिकारीहरूले तुरुन्तै औंल्याएझैं यो नाम परिवर्तन धेरै हदसम्म प्रशासनिक मात्र हो। अमेरिकाको पश्चिमी तटदेखि भारतसम्म फैलिएको पाकोमको जिम्मेवारी क्षेत्र यथावत छ। तर, कमाण्डको शीर्षकबाट ‘इन्डो’ शब्द हटाउने काम अमेरिका र भारतको संवेदनशील सम्बन्ध मोडमा भएको छ।
दुई देशबीचको सम्बन्ध पहिले नै भन्सार विवाद, स्ट्रेट अफ हर्मुजमा भएका घातक आक्रमण र मस्को सँगको नयाँ दिल्लीको ऊर्जा सम्बन्धका कारण तनावग्रस्त छ। युनिभर्सिटी अफ सदर्न क्यालिफोर्नियाका राजनीतिशास्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका प्राध्यापक डेरेक ग्रोसम्यानका अनुसार ट्रम्पले भारतलाई पहिले जस्तो खास भूमिका नदिने संकेत निरन्तर गरिरहेका छन्। ग्रोसम्यानले ‘फरेन अफेयर्स’ मा लेखेका छन्, ‘गत वर्षदेखि ट्रम्पले आफ्ना अन्य उद्देश्य पूरा गर्ने क्रममा भारतसँगको सम्बन्धमा गम्भीर तनावपूर्ण जोखिम उठाउन तयार देखिएका छन्।’
उनका अनुसार अमेरिकी राष्ट्रपतिले गत वर्ष भारतमा सम्पन्न ‘क्वाड’ शिखर सम्मेलनबाट हात झिकेर दिल्लीलाई अप्ठ्यारो अवस्थामा पारिदिएका थिए। साथै, रुसी तेल खरीदमा मोदी सरकारमाथि दबाब बढाउँदै गत वर्ष भारत र पाकिस्तानबीच छोटो संघर्षमा युद्धविराम गराएको श्रेय आफैं लिन खोजिरहेका छन्। ट्रम्पले आफ्नो दोस्रो कार्यकालमा पाकिस्तानसँगको निकटता पनि बढाएका छन्, जसलाई भारतले आतंकवादको राज्य-प्रायोजित संरक्षकको रूपमा हेर्छ। हालै अन्तरबात हुँदा अमेरिका-भारत सम्बन्ध ‘सबैभन्दा खराब’ अवस्थामा पुगेको टिप्पणी गर्दै क्लेरीले जनवरीमा सेर्जियो गोर अमेरिकाका नयाँ राजदूत पदमा नियुक्त हुँदा सम्बन्धमा सुधार आउने आशा गरेका थिए। तर उनले भने, ‘अमेरिकाले नयाँ दिल्लीसँगको सम्बन्धमा अनावश्यक चोट पुर्याउने काम जारी राखेको छ।’
गत शुक्रबार भारतीय विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता रणधीर जयसवालले पाकोमको नाम परिवर्तन विषयलाई ‘गम्भीरतापूर्वक विचार भइरहेको’ बताएका थिए। अस्ट्रेलियाको लोवी इन्स्टिच्युट थिंक ट्याङ्कका भारत प्रमुख श्रुति पण्डलले यस कदमलाई प्रतीकात्मक पक्षमा रहेको बताएकी छन्। उनका अनुसार अमेरिकी सैन्य बजेटको मुख्य माग चीनमा केन्द्रित छ र वर्तमान सैन्य योजनाले ‘इन्डो-प्यासिफिकको महत्त्व कम नहुने संकेत गर्ने भएकाले यो नयाँ दिल्लीका लागि केहि राहतको विषय हो।’ तर, यसले दुई दशकभन्दा बढी समय लगाएर निर्माण गरिएको विश्वासको वातावरण जोखिममा पार्नसक्ने र भारतमा वाशिंगटनप्रति नकारात्मक भावना जगाउनसक्ने उनको भनाइ छ। तर, युनिभर्सिटी अफ वेस्टरन अस्ट्रेलियाको डिफेन्स एन्ड सेक्युरिटी इन्स्टिच्युटका रिसर्च फेलो ट्रोय ली-ब्राउनले भने कमाण्डको उद्देश्यमा कुनै परिवर्तन नभएको बताउँदै, यस आधारमा वाशिंगटनको रणनीतिमा ठूलो परिवर्तन भएको भन्न टाढाको कुरा भएको बताए। उनले थपे, ‘तर प्रमुख रणनीतिक दस्तावेजहरूमा ‘इन्डो-प्यासिफिक’ शब्दावली रहने वा नहुने कुराको खोतल गर्नु रोचक हुनेछ।’
सन् १९४७ मा स्थापना भएको र हवाइस्थित मुख्यालय रहेको पाकोमले प्रशान्त महासागरदेखि पूर्वी हिन्द महासागर क्षेत्रसम्म फैलिएको विश्वका आधा अमेरिकी सशस्त्र बलहरूको जिम्मेवारी सम्हाल्ने निकाय हो।
