नेपालमा भूकम्पको जोखिम: ‘मेन हिमालय थ्रस्ट’ क्षेत्रको अवस्थाका कारण उच्च खतरा, पूर्वतयारी कस्तो छ?

लेख सूचनाभेनेजुएलामा एक मिनेटको अन्तरालमा दुई पटक ७ म्याग्निट्यूडभन्दा माथिका शक्तिशाली भूकम्प गएको झन्डै दुई घण्टापछि बिहीवार पश्चिम नेपालको जुम्लामा ४.१ म्याग्निट्यूडको भूकम्प गएको छ। एघार वर्षअघि झन्डै ९,००० मानिसको ज्यान लिएको ‘गोरखा भूकम्प’ भोगेको नेपाललाई भेनेजुएला भूकम्पले केही झस्काइदिएको छ। धेरैले नेपालको पूर्वतयारीबारे चासो व्यक्त गरेका छन्। अमेरिकी भौगर्भिक सर्वेक्षण निकाय यूएसजीएसका अनुसार भेनेजुएलाको राजधानी कराकस नजिकै केन्द्रबिन्दु भएको पहिलो भूकम्प गएको ३९ सेकेन्डपछि त्यसभन्दा शक्तिशाली दोस्रो भूकम्प मापन भएको थियो। पहिलो ७.२ र दोस्रो ७.५ म्याग्निट्यूडका ती भूकम्पले ठूलो विनाश भएको अनुमान त्यहाँका अधिकारीहरूले गरेका छन्। नेपालभन्दा १४,००० किलोमिटर टाढाको भेनेजुएलामा आएको भूकम्पसँग जुम्लाको तामीमा मापन भएको ४.१ म्याग्निट्यूडको भूकम्पको कुनै सम्बन्ध छैन। नेपालमा अहिले पनि प्रत्येक दिन औसतमा १० वटा भूकम्प जाने गरेको भूकम्प मापन केन्द्रका वरिष्ठ भूकम्पविद् लोकविजय अधिकारी बताउँछन्। केन्द्रले दुई म्याग्निट्यूडभन्दा माथिका भूकम्पहरू मापन गर्ने गरेको छ। तर तीमध्ये धेरै कम मात्र हामीले महसुस गर्न सकिने विज्ञहरू बताउँछन्।
नेपालमा भूकम्पको जोखिम कस्तो छ? नेपाल करिब चार करोड वर्षअघिदेखि भारतीय र यूरेशियन प्लेटहरू ठोक्किएर बनेको हिमालय पर्वतमालामा अवस्थित छ। त्यसैले भूकम्पविद्हरू नेपालमा भूकम्पको उच्च जोखिम रहेको जनाउँछन्। अहिले पनि यी प्लेटहरू सर्ने क्रम जारी रहेकाले यो क्षेत्र भूकम्पको जोखिमयुक्त रहेको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। “ठूला भूकम्पका लागि नेपालको पूर्वदेखि पश्चिमसम्मको भूभाग जोखिममा पर्छ। ‘मेन हिमालय थ्रस्ट’ (एमएचटी) भनिने हिमालय क्षेत्र यसको प्रमुख कारण हो,” वरिष्ठ भूकम्पविद् अधिकारीले बताएका छन्। “अरु साना साना फल्टहरूबारे भने अझै अध्ययन गर्न बाँकी छ।” नेपालबारे गरिएका अध्ययनहरूले देशको पश्चिमी क्षेत्रमा भूकम्पको जोखिम धेरै रहेको देखाएका छन्। बि.सं. १९९० यता काठमाडौं उपत्यकाआसपास र पूर्वी नेपालमा भएका भूकम्पले त्यहाँ सञ्चित ऊर्जा रिलिज भए तापनि पश्चिम नेपालमा ऊर्जा सञ्चित भएर बन्नुपर्ने सम्भावना छ। विसं २०८० कार्तिकमा जाजरकोटमा गएको ६.४ म्याग्निट्यूडको भूकम्प र २०७९ कार्तिकमै डोटीमा गएको भूकम्पले पनि ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्‍याएका थिए। “पश्चिम नेपालमा लामो समयदेखि भूकम्पीय ऊर्जा सञ्चित भएर बसेको अध्ययनले देखाएको छ। तर हालै पश्चिममा भएका भूकम्पहरूले ठूलो मात्रामा मात्र नभई मध्यम खालका भूकम्पबाट पनि हामी असुरक्षित छौं भन्ने देखाउँछन्,” अधिकारीले बताए।
नेपालमा कस्तो पूर्वतयारी भइरहेको छ? भूकम्पसहितका विपद् पूर्वतयारीका लागि राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणलाई योजना र समन्वयको जिम्मा दिइएको छ। प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्री समेत प्राधिकरणका प्रमुख एकाइहरूको अध्यक्ष रहने नियमन छ। प्राधिकरणका पूर्व कार्यकारी प्रमुख दिनेश भट्ट भूकम्प जोखिम घटाउन नीतिगत, संरचनागत र जनचेतनाका क्षेत्रमा काम भइरहेको बताएका छन्। “काम नभएको होइन तर जुन स्तरमा हुनुपर्ने थियो त्यति भएको छैन,” उनले भने। “भवन संहिता शहर क्षेत्रमा कडाइका साथ लागू भए पनि गाउँसम्म पुर्याउनुपर्ने चुनौती अझै बाँकी छ।” नेपालमा विसं २०७२ सालको भूकम्पपछि बनेका झन्डै आठ लाख घरहरू सबै ‘भूकम्प प्रतिरोधी’ भएका अधिकारीहरूको दाबी छ। साधारण रूपमा आउने बाढीपहिरो जस्ता विपद् भन्दा फरक भएर सबै मौसममा नआउने भएकाले, भूकम्पका लागि थप पूर्वतयारी आवश्यक रहेको वरिष्ठ भूकम्पविद् अधिकारी बताउँछन्। “भूकम्पको पूर्वानुमान गर्न सकिँदैन, तर जोखिम छ भने भन्न सकिन्छ। त्यसैले पूर्वतयारी सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो,” उनी भन्छन्। “तर विडम्बना के भने, भूकम्पका लागि पूर्वतयारी निकै न्यून देखिन्छ।” भूकम्प जोखिम क्षेत्र पहिचान, जोखिमयुक्त संरचनाहरूको पहिचान र रोकथाम कार्य अझै अपुग रहेको भूकम्पविद् अधिकारीको भनाइ छ। सरकारी निकायहरूबीच समन्वय र सहकार्यको अभाव रहेको गुनासो सम्बद्ध अधिकारीहरूले गर्दै आएका छन्। प्राधिकरणका विपद् प्रतिकार्य प्रमुख रामबहादुर केसीका अनुसार प्राधिकरणको नेतृत्वमा सुरक्षा निकायदेखि स्थानीय सरकारसम्म विपद् पूर्वतयारी र प्रतिकार्यका लागि तयारी भइरहेको छ। २०७२ सालको भूकम्पपछि भवन संहिता र धेरै नीतिगत सुधारहरू भएका र विपद् कार्ययोजना समेत बनेको उनले बताए। “भूकम्प प्रतिरोधी संरचना बनाउने र संरचनाका कारण मान्छेको मृत्यु नहोस् भन्नेमा काम भइरहेको छ। जनचेतनाको क्षेत्रमा पनि काम गरिरहेका छौं,” केसीले भने।
विपद् स्वयंसेवकहरू तयार हुँदैछन् विपद् व्यवस्थापन प्राधिकरणले सशस्त्र प्रहरीसँगको सहकार्यमा करिब १,५०० जनालाई पूर्वतयारी र उद्धार प्रतिकार्य तालिम दिइएको जानकारी दिएको छ। “हाम्रो पहाडी भूगोलमा प्रहरी र सुरक्षा कर्मचारी छिटो पुग्न नसक्ने भएकाले जनताले आफैं गर्न सक्ने गरी स्वयंसेवक तयार पार्न सुरु गरेका छौं,” प्राधिकरणका पूर्व कार्यकारी प्रमुख भट्टले बताए। त्यसैगरी रेडक्रस लगायत संस्थाहरूले करिब १२,००० स्वयंसेवक रहेको बताएका छन्। प्राधिकरणका विपद् प्रतिकार्य प्रमुख केसीका अनुसार यी स्वयंसेवकलाई भूकम्पबाहेक अन्य प्रकोपमा पनि काम गर्नसक्ने आधारभूत तालिम दिइएको छ। “हामीले पछिल्लो आर्थिक वर्षमा १,५०० भन्दा बढीलाई तालिम दिएका छौं। रेडक्रस लगायतका संस्थासँग करिब १२,००० स्वयंसेवक छन्,” केसीले भने। “भूकम्पका समयमा प्रतिकार्य गर्न सक्ने अनि उद्धार गर्न सक्ने आधारभूत विपद् ज्ञान भएका मानिसहरू हामीले समुदायस्तरमै तयार गरेका छौं।