पहिलो पटक आफ्नी भावी पत्नी सोफियाको घरमा पर्न पुगेका पेड्या ट्रिफुनोभिच अचम्मित भए। मुख्य ढोकाबाट भित्र पस्दा सोफियाले उनलाई जुत्ता फुकाल्नुपर्छ भनेर बताइन्। “तिमीहरू सुत्ने ठाउँमै जुत्ता लगाए झैं हिँड्छौ… मलाई लाग्यो, ‘कस्तो नराम्रो कुरा!'” उनले सम्झिए। अमेरिकामा हुर्किएकी सोफिया पनि सर्बियामा पेड्याको घरभित्र जुत्ता नफुकाल्ने बानी देखेर अचम्ममा परिन्। “म त के सोचेँ भने ‘के तिमी मेरो खुट्टाको गन्धलाई घरभरि फैलाउन चाहन्छौ?’ म त जुत्ता लगाइरहेकी छु,” उनी भनिन्। यी दम्पतीका भिन्न दृष्टिकोणले विश्वभरि फैलिएको एउटा ठूलो सांस्कृतिक बहसलाई झल्काउँछ। तिनीहरूले यो मतभेद सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गरेपछि यो विषय व्यापक रूपमा चर्चित भयो। पेड्याले घरभित्र चप्पल लगाएका र सोफियाले जुत्ता लगाएकी भिडिओ टिकटकमा भाइरल भयो जसमा धेरैले को बानी स्वच्छ छ भनेर बहस गरे।
त्यसैले, सही कुन हो? घरभित्र जुत्ता लगाउँदा साँच्चै स्वास्थ्य जोखिम हुन्छ? यस प्रश्नको उत्तर खोज्न बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसले माइक्रोबायोलोजी प्रयोगशालामा परीक्षण गर्यो। घरभित्र जुत्ता फुकाल्ने वा लगाइराख्ने बानी तपाईं कुन देश वा संस्कृतिमा हुर्किनुभएको छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ। मध्यपूर्व, एशिया र बाल्कन क्षेत्रका अधिकांश देशहरूमा घरभित्र जुत्ता लगाउनु असभ्यता मानिन्छ। युरोप र अमेरिकाका केही भागमा भने पाहुनालाई जुत्ता फुकाल्न भन्नु नै अशिष्ट मानिन्छ। जापानमा घरभित्र जुत्ता लगाउने बारे अत्यन्त कडा नियम छन्। त्यहाँ अधिकांश घरमा ‘गेनकन’ अर्थात भिन्न प्रवेशद्वार हुन्छ र जुत्ता लगाएर भित्र जान पाइँदैन। यदि पाहुनाले जुत्ता नफुकालेर भित्र प्रवेश गरेमा कडा प्रतिक्रिया दिइन्छ, एसओएएस, लन्डन विश्वविद्यालयका वरिष्ठ शिक्षक डा. फाबीओ गीगीले भने, “सिधै ‘कृपया जुत्ता फुकाल्नुहोस्’ भन्दै रोक लगाइन्छ।” उनी भन्छन् यसको कारण केवल स्वच्छता मात्र होइन दार्शनिक सोच पनि हो। “प्रतीकात्मक रूपमा बाहिरी संसारलाई दूषित, जोखिमपूर्ण र फोहोर मानिन्छ। घरभित्रको ठाउँलाई स्वच्छ र पवित्र राख्नुपर्ने ठाउँ ठानिन्छ। धेरै धार्मिक संस्कारहरू पनि यस शुद्धताको अवधारणामा आधारित छन्।”
यूकेको ब्राइटन शहरमा सप्ताहदिनको प्रयोगपछि एक जोडी जुत्तालाई माइक्रोबायोलोजी प्रयोगशालामा परीक्षणका लागि पठाइयो। ब्राइटन विश्वविद्यालयकी माइक्रोबायोलजिस्ट डा. सारा पिटले जुत्ताको माथिल्लो र तल्लो भागबाट नमूनाहरू सङ्कलन गरी पेट्री डिशमा राखिन् जहाँ ती रातभर बढ्न दिइयो। भोलिपल्ट माइक्रोस्कोपबाट हेर्दा विभिन्न प्रकारका जीवाणु फेला परे, जसमा ‘स्टाफिलोकोकस आउरिअस’ पनि थियो, जुन ‘स्टाफ’ सङ्क्रमण गराउँछ। डा. पिटका अनुसार, यो स्वस्थ व्यक्तिका लागि पनि खतरनाक हुन सक्छ। “यदि छालामा चोट लाग्यो र त्यहाँ यो जीवाणु प्रवेश गर्यो भने, ठूलो फोका देखिन सक्छ,” उनले भनिन्। कमजोर प्रतिरक्षा भएका व्यक्तिमा यो जीवाणुले निमोनिया र रक्त सङ्क्रमण पनि उत्पन्न गर्न सक्छ। त्यस्तै जुत्तामा ‘स्टाफिलोकोकस एपिडर्मिडिस’ पनि भेटियो जुन सामान्य छालामा पाइने जीवाणु हो तर रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका बिरामीमा गम्भीर सङ्क्रमण निम्त्याउन सक्छ। अन्य अनुसन्धानहरूले जुत्तामा ‘ई. कोलाई’ जस्ता मलजन्य जीवाणु पनि हुनसक्ने देखाएका छन्। डा. पिट भन्छिन्, “विश्वभरिका विभिन्न ठाउँमा जुत्तामा फरक प्रकारका जीवाणु, कृमि र परजीवी पनि पाइन्छ।”
अनुसन्धानले देखाएको छ कि जुत्ताले सजिलै घरभित्र बाहिरी जीवाणु ल्याउन सक्छ। “यी जीवाणुहरू घरभित्र केही समय जीवित रहन सक्छन् र परिवारका अन्य सदस्यमा सङ्क्रमण फैलाउन सक्छन्,” पिट भन्छिन्। न्यानो गलैंचाहरूमा जीवाणु दिनौँ वा बढी समय टिक्न सक्छन् र हिंडाइले पुनः सक्रिय हुँदै मानिसलाई सङ्क्रमित गर्न सक्छ। उदाहरण स्वरूप, यदि तपाईं शिशुसँग गलैंचामा खेल्दै हुनुहुन्छ भने दबाब परेको ठाउँमा रहेको जीवाणु पुनः सक्रिय हुनसक्छ। यो जोखिम विशेषगरी कमजोर प्रतिरक्षा भएका शिशु र वृद्धहरूका लागि बढी हुन्छ। यद्यपि केही सूक्ष्मजीवसँगको सम्पर्कले प्रतिरक्षा प्रणाली विकाशमा सहयोग पुर्याउन सक्छ, दैनिक जीवनमै हामी धेरै जीवाणुसँग सम्पर्कमा हुन्छौं। डा. पिटका अनुसार यस प्रश्नको सर्बोत्तम जवाफ ‘पेट्री डिश’मा छ। “घरभित्र जुत्ता लगाउनु केवल अशिष्ट मात्र नभई साँच्चिकै स्वास्थ्य जोखिम पनि निम्त्याउन सक्छ,” उनले भनिन्। “जहाँ भए पनि घरमा जुत्ता फुकाल्नु उत्तम हो।” कुनै कारणले घरभित्र जुत्ता लगाउनुपरेमा ढोकामा डोरम्याट राख्न र गलैंचामा कम संक्रमण फैलाउन आवश्यक छ। उनले थपिन्, “साप्ताहिक रूपमा घर सफा गर्नु जीवाणु, धुलो र फोहोर नियन्त्रणमा मद्दत गर्छ।”
अब विवाह गरिसकेकी सोफिया र पेड्याले आफ्ना भिन्न बानीहरूलाई सन्तुलनमा ल्याउने प्रयास गर्दैछन्। सोफियाले भनिन्, “म अझै पनि घरमा जुत्ता लगाउन रुचाउँछु। तर सर्बियामा गएर थाहा पाएँ कि घरभित्र चप्पल लगाउनु आवश्यक छ।” अमेरिकास्थित उनको घरमा उनी घरभित्र मात्रै लगाउने जुत्ता प्रयोग गर्छिन् जुन बाहिर जानु अघि हटाइन्छ। “म गाढा गोडामा जुत्ताको भार मन पराउँछु किनकि म त्यसै गरी हुर्केको हुँ,” उनी भन्छिन्। उनीहरूको साझा जीवनमा पेड्याले पनि कहिलेकाहीं सोफियाका केही बानीहरू अपनाउन थालेका छन्। “कतिपय हतारमा म जुत्ता नफुकाली भित्र पस्छु,” उनी भन्छन्। सोफियाले अन्त्यमा भनिन्, “हामी पूर्ण रूपमा सर्बियाली वा अमेरिकी बन्न खोजिरहेका छैनौं, हाम्रो सांस्कृतिक पहिचानलाई समायोजन गर्दै अघि बढ्न चाहन्छौँ।”
