अमुका र उनका परिवारका सदस्यहरू शारीरिक अपाङ्गताका कारण सार्वजनिक स्थलहरूमा विभेद र अपमान सहन बाध्य छन्। काठमाडौंको कीर्तिपुरमा बस चढ्दा सहचालकले भने, ‘रक्सी खाएका जस्तै हिँड्छौं, अपाङ्ग भन्दै छुट किन माग्छौं?’ अमुका मुस्कुराउँदै आफ्नो कार्ड देखाउँछन्, तर मनमा दुख महसूस गर्छन्। उनको खुट्टाको पतालो खाल्डो परेको छ, सिधै टेक्न सक्दैनन्, लरबरी हिँड्नुपर्छ। तर अरूले उनलाई रक्सी खाएर लरबरी हिँड्ने सोचेर हेप्छन्। यो अमुको दैनन्दिन जीवनको एउटा सानो पाटो हो। कास्की जिल्लाको नयाँपुर गाउँमा जन्मिएका अमुका अहिले २५ वर्षका छन्। उनका परिवारमा १० जना सदस्य छन्, जसमा ४ जना शारीरिक अपाङ्ग छन् – जेठी दिदी, दुई दाइ र उनी आफैं। बाँकी चार दाजुभाइ–बहिनी सामान्य छन्। उनीहरू सबैको समस्या एउटै किसिमको छ – ढाड अलि अग्लो, खुट्टाको पतालो खाल्डो परेको, खुट्टा बाँगा वा घुमेको। यसले सिधै उभिन र हिँड्न धेरै कठिन बनाएको छ। सर्वाधिक अशक्त जेठी दिदी हुन् – जो लठ्ठीको सहारामा पनि हिँड्न सक्दिनन्, अरूको साथ चाहिन्छ। माइलो दाइ अलि बलिया छन्, अमुका भने सबैभन्दा कम प्रभावित भएका कारण हल्का हिँडडुल गर्न सक्छन्। चिकित्सकहरूले जाँच गर्दा कुनै ठोस रोग नपत्ता लगाए, सबै कुरा सामान्य देखियो। सरकारले रातो वा निलो कार्ड दिएको छ, तर त्यसका सुविधाहरू धेरै कम पाइन्छ। सार्वजनिक बसमा छुट माग्दा सहचालकहरूले अपमान गर्छन्।
अमुका गाउँमै आधारभूत शिक्षा पूरा गरेर काठमाडौं आएका थिए। यहाँको मुख्य उद्देश्य थाङ्का पेन्टिङ सिक्नु थियो। एउटा अपाङ्गता सम्बन्धी संस्थाले निशुल्क पेन्टिङ प्रशिक्षण दिँदै थियो, जहाँ उनले माइलो दाइसँगै सिक्न थाले। संस्थाले कोठाभाडा र खर्चको लागि महिनामा ६,००० रुपैयाँ दिन्छ, तर कोठाभाडा मात्र ५,००० छ। बाँकी खर्च जुटाउन कहिलेकाहीं उनले काम छोडेर धूप बेच्नुपर्छ। धूप बेच्दा केही व्यक्तिहरूले दया देखाउँछन्। ‘कतिपय हातखुट्टा ठीक नभएका मान्छेहरू भिख मागेर जीविकोपार्जन गर्छन्, तिमीहरू त काम गरेर खान्छौ,’ भनेर प्रशंसा गर्नेहरू पनि हुन्छन्। कतिपयले ‘यसरी हिँडडुल गर्न सक्छौ भने अरू काम किन गर्दैनौ?’ सोध्ने गर्छन्। तर कतिपयले धूप किनिदिने बहाना बनाएर पानी छ्यापेर अपमान पनि गर्छन्। कहिलेकाहीं यात्रुले अपमान स्वरूप ‘म पनि अपाङ्ग हुँ’ भनेर जिस्क्याउँछन्। अमुका जवाफ दिन्छन्, ‘म शारीरिक अपाङ्ग हुँ, तपाईं मानसिक अपाङ्ग हुनुहुन्छ जस्तो लाग्छ।’ जन्मदा छोरीको शरीर भेटिए पनि उनी सानैदेखि आफूलाई केटा ठानेका थिए।
किशोरावस्थामा काठमाडौं आएपछि सामाजिक सञ्जालमार्फत समलिंगी र ट्रान्स जनताको बारेमा थाहा पाए। त्यही बेलादेखि एक जना अपाङ्ग साथीको अनुभव सुनेर आफ्नो पहिचान प्रष्ट भयो। अहिले खुलेर ट्रान्स पुरुषको रूपमा जीवन बिताइरहेका छन्, केटाको लुगा लगाउँदै, छोटो कपाल राख्दै। उनको पहिलो प्रेम एक केटीसँग थियो, तर त्यो केटीले सम्बन्ध टिकाउन चाहिनन्। एकदिन केटाहरूसँग आएर अमुकालाई कुटपिट गरे, चक्कुले आक्रमण गर्न खोजे। छिमेकी दिदीहरूले बचाए। पछि पनि दुई-तीन पटक कुटपिट भयो। प्रहरीमा उजुरी गर्दा प्रहरीले फोटो मात्र खिच्यो, कारबाही भएन। त्यो घटनाले अमुकाको मनमा गहिरो चोट पुर्यायो। केही समय एक्लै बस्नुपर्यो। पछि टिकटकमार्फत अरू एक केटी भेटियो, जो लेस्बियन थिइन्। अहिले उनीहरूसँग स्थिर सम्बन्ध छ र सबै कुरा खुलेर राख्छन्।
अमुका स्नातक पढाइ पूरा गरेर थाङ्का पेन्टिङ सिकिरहेका छन्। कोर्स पूरा गर्न समय लाग्छ, किनभने आर्थिक अभावले नियमित उपस्थित हुन गाह्रो छ। उनको सबैभन्दा ठूलो सपना आफ्नो शरीरलाई पूर्ण पुरुषमा परिणत गर्नु हो। सर्जरीका लागि कमजोर आर्थिक स्थिति ठूलो बाधक बनेको छ। ‘हाम्रो परिवार धेरै गरिब छ, धनी भए सायद सकिन्थ्यो,’ उनी भन्छन्। तर हार मानेका छैनन्। ‘धेरै पैसा कमाएपछि आफैं सर्जरी गर्नेछु’ भन्ने लक्ष्य उनीसँग छ। अमुकाको जीवन अपाङ्गता, ट्रान्स पुरुष पहिचानको संघर्ष, गरिबी, हिंसा र सामाजिक विभेदसँग सामूहिक रूपमा लडिरहेको छ। तर उनी हर्षित हुँदै भन्छन्, ‘जे भए पनि म जिउँछु, लड्छु र सपनाहरू देख्छु।’
