२५ साउन, शेखुपुरा (पाकिस्तान) (रासस/एएफपी) – पाकिस्तानमा बढ्दो तापक्रमले इँटा भट्टीमा काम गर्ने मजदुरहरूको जीवन अझ जोखिमपूर्ण बनाइरहेको छ। अत्यधिक घाम र ४० डिग्री सेल्सियसभन्दा माथिको तापक्रममा काम गर्ने मजदुरहरूले खुट्टामुनिबाट निस्कने भट्टीको तातो र माथिबाट पर्ने सूर्यको ताप दुवै सहनुपर्दछ। शेखुपुरा जिल्लाको एक इँटा भट्टीमा मजदुरहरूले खुट्टामुनिका साना प्वालबाट कोइला जलिरहेको आगोको कोठामा कोइला हालिरहेका छन् भने उनीहरूको टाउकोमाथि भट्टीबाट निस्किएको बाक्लो कालो धुवा फैलिएको छ। परम्परागत इँटा भट्टीमा तापक्रम एक हजार डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्ने भएकाले इँटा सही रूपमा पाके वा नपाके भनेर निरन्तर निगरानी गर्न मजदुरहरूको उपस्थिति आवश्यक छ। यद्यपि, पाकिस्तानमा पहिलेदेखि नै अत्यधिक गर्मी हुने गर्थ्यो, जलवायु परिवर्तनका कारण तापक्रम अझ बढेसँगै यो काम अझ कठिन र जोखिमपूर्ण बनेको छ।
पैँतिस वर्षका मजदुर आबिद हुसेनको कपडा भट्टीबाट निस्केको कालो धुवा र धुलोले पूर्णरूपले ढाकिएको थियो। उनले आफू माथिबाट र तलबाट आउने आगोको तापबीच फसेको अनुभव भएको बताए। ‘गर्मी चरम छ, तर घरको आर्थिक दबाबका कारण काम नगरी नहुने अवस्था छ,’ उनले भने। हुसेनजस्तै पाकिस्तानको इँटा उद्योगमा सयौं हजार मजदुर कार्यरत छन्। श्रम अधिकारकर्मीहरूले यहाँ कमजोर नियमन, न्यून ज्याला र जोखिमपूर्ण कार्य अवस्था रहेको बताएका छन्। तीव्र निर्माणगतिका कारण इँटाको माग बढे पनि मजदुरहरूको आय अत्यन्त न्यून छ, दैनिक करिब तीन अमेरिकी डलर मात्र रहेको छ।
चर्को घाम, धुलो र तातो हावा बीच मजदुरहरू घण्टौँ भट्टीको सतहमा काम गर्छन्। बन्डेड लेबर लिबरेसन फ्रन्ट पाकिस्तानकी महासचिव सैदा गुलाम फातिमाले इँटा भट्टीलाई मजदुरका लागि ‘कैदको ठाउँ’ जस्तै रहेको बताएकी छिन्। ‘कामदारहरूले माथिबाट आउने घामको अथक ताप सहनुपर्छ भने भट्टीबाट निस्कने तीव्र गर्मी तलबाट शरीरतर्फ आउँछ,’ उनले भनिन्। फातिमाका अनुसार मजदुरहरू ऋण, चरम गर्मी र बिग्रँदो स्वास्थ्यको चक्रमा फसेका छन्।
शेखुपुरा पाकिस्तानको ठूलो इँटा भट्टी उद्योगको केन्द्र हो। सन् २०१८ को जलवायु तथा स्वच्छ वायु गठबन्धनको तथ्यांकअनुसार पाकिस्तानभर १८ हजारभन्दा बढी इँटा भट्टी सञ्चालनमा छन् र तिनमा १० लाखभन्दा बढी मानिस कार्यरत छन्। जलवायु विज्ञहरूले पाकिस्तानलाई जलवायु परिवर्तनको प्रभावबाट सबैभन्दा बढी जोखिममा पर्ने मुलुकमध्ये एक मान्छन्। फातिमाले धेरै मजदुरले अग्रिम रकम लिएर ऋणको बोझमा पर्दा जोखिमपूर्ण अवस्थामा पनि काम छोड्न नसक्ने बताएकी छिन्।
हुसेनले मासिक करिब २५ हजार पाकिस्तानी रुपैयाँ, अर्थात् ९० अमेरिकी डलर कमाउने बताए। उक्त रकमले घरभाडा र बालबालिकाका आधारभूत आवश्यकता मात्र पूरा हुन्छ। ‘हामी बिरामी भए पनि वा पारिवारिक समस्या भए पनि काम गर्नैपर्छ,’ उनले भने, ‘समय निकालेर काम नगरे परिवारमा समस्या आउँछ।’ इँटा भट्टीबाट हुने वायु प्रदूषण र स्वास्थ्य जोखिम घटाउन पञ्जाब प्रान्तीय सरकारले परम्परागत भट्टीलाई ‘जिगज्याग’ प्रविधिमा रूपान्तरण गर्न दबाब दिइरहेको छ।
तर भट्टीको तापक्रम स्थिर राख्नुपर्ने भएकाले लामो विश्राम दिन कठिन भएको ४५ वर्षीय सुपरभाइजर मुजीब उल्लाले बताएका छन्। ‘चरम गर्मी होस्, चिसो होस् वा वर्षा, काम निरन्तर गर्नुपर्छ,’ उनले भने। मजदुरलाई पिउने पानी र कहिलेकाहीँ छोटो विश्राम उपलब्ध गराएपनि अवस्थाको सुधार आवश्यक छ। भट्टीको अर्को भागमा २८ वर्षीय मुहम्मद आजिम भिजेको माटो मिसाएर काठको साँचेमा हातैले इँटा बनाइरहेका थिए। पाकिसकेका इँटाका पङ्क्तिबीच उनको काम पनि अत्यन्त थकाइलाग्दो छ। आफ्नो कामको कठिनाइबारे आजिमले भने, ‘मौसम राम्रो होस् वा नराम्रो, काम त काम नै हो। गर्नैपर्छ।’
