इरानको युद्धका कारण दशकौँ पुरानो तेल व्यापारमा परिवर्तन, खाडी राष्ट्रहरूले होर्मुजको विकल्प खोज्दै

समाचार सारांश सम्पादकीय समीक्षा सहित। इरान र अमेरिकाबीचको द्वन्द्वले होर्मुज स्ट्रेटबाट तेल ढुवानीमा कमी ल्याएपछि खाडी राष्ट्रहरूले वैकल्पिक मार्गहरू खोज्न सुरु गरेका छन्। संयुक्त अरब इमिरेट्सले होर्मुज स्ट्रेटलाई बाइपास गर्दै आबुधाबीबाट सिधा तेल निर्यात गर्न नयाँ पाइपलाइन निर्माण र क्षमता वृद्धि गर्दैछ। साउदी अरब र इराकले रेड सी मार्ग प्रयोग गर्न आफ्ना पुराना पाइपलाइनहरूको मर्मत र क्षमता वृद्धिका लागि विशेष पहल गरेका छन्। २९ साउन, काठमाडौं। छ महिनाअघि खाडी राष्ट्रहरूका लागि तेल बेच्न निकै सहज अवस्था थियो। सबैभन्दा सस्तोमा तेल निकाल्ने होर्मुज स्ट्रेटको बाटो हुँदै विश्वव्यापी रूपमा पठाइन्थ्यो र सबैभन्दा बढी मूल्य दिने देशहरूलाई बेचिन्थ्यो। तर इरानसँगको द्वन्द्वपछि अवस्था परिवर्तन भएको छ। फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण गरेपछि होर्मुज स्ट्रेटबाट हुने तेल ढुवानी निरन्तर प्रभावित भएको छ। समुद्री विस्फोटक सुरुङ, मिसाइल र ड्रोन आक्रमणको जोखिम, अमेरिका-इरान नाकाबन्दी र बढेको बीमा लागतले गर्दा दैनिक आवतजावत हुने कच्चा तेल दुई करोड ब्यारेलबाट घटेर ३७ लाख ब्यारेलमा सीमित भएको छ। यसै कारण साउदी अरब, यूएई, कुवेत लगायत खाडी देशहरूले अब होर्मुज स्ट्रेटमाथिको निर्भरता घटाउने प्रयास सुरु गरेका छन्। नयाँ पाइपलाइनहरू निर्माण भइरहेका छन्, पुराना पाइपलाइनहरूको क्षमता बढाइँदैछ र एसियाली मुलुकहरूमा तेल भण्डारणको व्यवस्था गरिँदैछ।

संयुक्त अरब इमिरेट्सको चाहना: होर्मुज नछोइ तेल निर्यात गर्ने यस परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण यूएई हो। यूएईको अर्थतन्त्र व्यापार र समुद्री मार्गमा धेरै हदसम्म निर्भर रहँदै आएको छ। होर्मुज संकटको प्रभाव सबैभन्दा बढी यूएईमा परेको छ, त्यसैले अब यूएईले नयाँ मार्ग विकास गर्दैछ, जसले होर्मुज स्ट्रेटमा निर्भरता घटाउँछ। अहिले यूएईले नयाँ पाइपलाइन निर्माण, क्षमता विस्तार तथा ग्यास व्यापारमा लगानी गरी तीन मुख्य कुरामा ध्यान केन्द्रित गरेको छ। ओमानको फुजैरा बन्दरगाहमा दोस्रो तेल पाइपलाइन निर्माण तीव्र गतिमा भइरहेको छ, जसले आबुधाबीका तेल क्षेत्रहरूलाई सिधा फुजैरा सँग जोड्नेछ र ट्याङ्करहरूले होर्मुज स्ट्रेट पार नगर्न सक्नेछन्। कार्यक्रम पूरा भएपछि, यूएईले होर्मुज स्ट्रेटलाई ‘बाइपास’ गर्दै दैनिक ३६ लाख ब्यारेलसम्म तेल निर्यात गर्ने क्षमता हासिल गर्नेछ। यसको अर्थ आबुधाबीको लगभग सम्पूर्ण अनसोर तेल होर्मुज स्ट्रेटबाट नजाने गरी सिधा विश्व बजार पठाउन सकिनेछ। यहाँ अनसोर तेलले जमिनमा रहेको तेल क्षेत्रबाट निकालिएको कच्चा तेल जनाउँछ भने अफ्सोर तेल महासागरमा पाइपलाइनबाट निकालिन्छ। यूएईले ग्यास व्यापारमा पनि सुरक्षा थप्ने प्रयास अघि बढाएको छ। सरकारी कम्पनी एडनोकले प्राकृतिक ग्यास परियोजनाहरूमा ८.२ अर्ब डलर लगानी गर्ने घोषणा गरेको छ। त्यसैगरी, पूरबको तटमा नयाँ एलएनजी निर्यात टर्मिनल निर्माण गर्ने योजना छ जसले भविष्यमा ग्यास निर्यातमा होर्मुज स्ट्रेटमा निर्भरता घटाउन मद्दत गर्नेछ।

साउदी अरबले रेड सी मार्गलाई नयाँ बाटो बनायो। होर्मुज स्ट्रेटको खतरामा वृद्धि भएपछि साउदी अरबले आफ्नो १,२०१ किलोमिटर लामो ‘इस्ट-वेस्ट पाइपलाइन’ को प्रयोग तीव्र बनाएर बढाएको छ। यो पाइपलाइन सन् १९८० को दशकमा इरान-इराक युद्धको समयमा बनाइएको हो र देशका पूर्वी तेल क्षेत्रहरूलाई रेड सीको यान्बु बन्दरगाहसँग जोड्छ। साउदी अरबले यसमार्फत दैनिक ७० लाख ब्यारेल तेल रेड सी मार्ग हुँदै विश्व बजारमा पठाइरहेको छ। सरकारले दैनिक १० देखि २० लाख ब्यारेल थप्ने योजना बनाइरहेको छ। साथै, प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थका लागि समानान्तर नयाँ पाइपलाइनहरू निर्माण भइरहेका छन्। कुवेत र इराक पनि नयाँ मार्ग खोज्दैछन्। कुवेतले साउदी अरब र अन्य अरब राष्ट्रहरूसँग मिलेर आफ्ना तेल क्षेत्रलाई रेड सी वा ओमानका बन्दरगाहहरूसँग जोड्ने पाइपलाइन निर्माणको छलफल गरिरहेको छ। इराक र जोर्डनले वर्षौंदेखि रोकिएको पाइपलाइन परियोजना पुनः सुरु गरेका छन्। यसबाट दैनिक १० लाख ब्यारेलसम्म तेल रेड सीको अकाबा बन्दरगाहमा पठाउन सकिनेछ। इराकले किर्कुकबाट सिरियाको भूमध्यसागरीय तटसम्म जाने क्षतिग्रस्त पाइपलाइनको मर्मत कार्य पनि तीव्र पारेको छ। भारत, जापान र दक्षिण कोरियामा तेल भण्डारण गर्दै खाडी राष्ट्रहरूको रणनीति केवल नयाँ पाइपलाइन निर्माणमा सीमित छैन। उनीहरूले भारत, जापान र दक्षिण कोरिया जस्ता मुलुकहरूमा अतिरिक्त तेल भण्डारण तयारी गर्दैछन्। भविष्यमा यदि होर्मुज स्ट्रेट पूर्ण रूपमा बन्द भयो भने पनि मुख्य बजारहरूमा तेल उपलब्ध रहोस् र आपूर्ति अवरुद्ध नहोस् भन्ने उनीहरूको मुख्य लक्ष्य हो। तर नयाँ मार्गहरू पूर्ण रूपमा सुरक्षित भने छैनन्। यद्यपि, होर्मुजको विकल्प पनि पूर्णतया सुरक्षित छैन। साउदी अरबका अधिकांश तेल अहिले रेड सी तथा बाब अल-मन्देब स्ट्रेटमार्फत जान्छ, जहाँ यमनका हुथी विद्रोहीहरूले जहाजमाथि निरन्तर आक्रमण गरिरहेका छन्। यसै हप्ता रेड सीमामा एक जहाजमाथि आक्रमण हुँदा छ जनाको ज्यान गएको थियो। विशेषज्ञहरूका अनुसार खाडी राष्ट्रहरूले होर्मुजमा निर्भरता कम गर्नुपर्नेछ, तर पूर्ण रूपमा त्याग्न भने सकिने देखिँदैन। क्रिस्टल इनर्जीकी प्रमुख क्यारोल नख्ले भन्छिन्, ‘होर्मुज स्ट्रेटको फाइदा धेरै छ जसलाई पूरै प्रतिस्थापन गर्न सकिन्न। तर अब यो बाटोमा मात्र भर पर्ने अवस्था सम्भव छैन।’