लगातार तीन दिनको वर्षा र एक हप्ता बितिसँगै नेपालमा मनसुन निष्क्रिय हुने धेरै मापदण्ड पूरा भइसकेको अधिकारीहरूले बताएका छन्। नेपालमा औसतमा मनसुन २ अक्टोबरतिर बाहिरिने गर्दछ। गत वर्ष यो १० अक्टोबरसम्म रह्यो, तर यस वर्ष मनसुन कति दिनसम्म सक्रिय रहन्छ भन्ने कुरा घोषणा हुन बाँकी छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागकी प्रवक्ता विभूति पोखरेलले मौसमी प्रणाली, हावामा जलवाष्पको अवस्था र पश्चिमी वायुको प्रभावको निरन्तर निगरानी तथा विश्लेषण भइरहेको बताइन् र आगामी हप्तामा मनसुन अन्त्यको औपचारिक घोषणा गरिने जानकारी दिइन्। उनले भनिन्, “हाम्रो वायुमण्डलमा जलवाष्प अलि अलि बाँकी भएकाले निरन्तर निगरानी गरिरहेका छौं।”
भारतीय मौसम विभागले नेपालका पूर्वी क्षेत्रमा १० अक्टोबरबाट मनसुन निष्क्रिय हुने प्राथमिक पूर्वानुमान गरेको छ। त्यस्तै, दक्षिण र पूर्वी भारतमा १५ अक्टोबरसम्म मनसुन कायम रहने प्रारम्भिक पूर्वानुमान सार्वजनिक गरिएको छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको जल तथा मौसम विज्ञान विभागका सहप्राध्यापक मदन सिग्देलले नेपालको मनसुनमा पश्चिमी वायुको प्रभाव बिस्तारै बढ्दै गएको बताएका छन्। उनले भने, “भारतको दिल्लीसम्म मनसुन निष्क्रिय भइसकेको छ। पूर्वबाट पश्चिमतर्फ आउने हावा कमजोर भएको छ भने पश्चिमबाट पूर्वतर्फ हावा बलियो हुँदैछ। पूर्वी क्षेत्रमा नयाँ मौसमी प्रणाली विकास हुने संकेत पनि छैन।”
मनसुन समाप्तिका संकेतहरू के हुन्? वर्षा घट्नु मुख्य संकेत हो कि मनसुन अन्त्य हुँदैछ। तर जल तथा मौसम विज्ञान विभागका मौसमविद् अशोक बखरेलका अनुसार मनसुनमा वायुमण्डलको आर्द्रता, हावाको दिशा र दिन तथा रातको तापक्रम अन्तरसमेत सम्बन्धित हुन्छ। उनले भने, “हाम्रो क्षेत्रमा आर्द्रता घट्दै जान्छ, जुन पूर्वतर्फ सार्दै जान्छ। साथै, हावाको दिशा पनि परिवर्तन हुन्छ। मनसुन क्रममा पूर्वबाट पश्चिमतर्फ हावा बहने हुँदा, अब पश्चिमबाट पूर्वतर्फ हावा फिर्ता हुन थाल्छ।” नेपालमा मनसुन पश्चिमी भूभागबाट कमजोर हुँदै क्रमशः पूर्वी भूभागबाट निष्क्रिय हुँदैछ।
बङ्गालको खाडीमा उत्पन्न हुने जलवाष्पयुक्त हावा नजिकको नेपालमा मनसुन समयमा भारी वर्षा ल्याउँछ। तर हिउँदमा बङ्गालको खाडीमा जलवाष्प बन्ने प्रक्रिया कमजोर हुने र भूमध्य सागर, क्यास्पियन सागर तथा अरब सागरतर्फबाट आउने हावाले प्रभावशाली हुनाले नेपालमा पानी कम पर्ने मौसमविद्हरू बताउँछन्। सहप्राध्यापक सिग्देल भन्छन्, “कुनै पनि जलवायु प्रणालीका लागि सूर्य मुख्य सूचक हो। सूर्यको तापमान बढ्ने/घट्ने र दिन छोटो/लामो हुने कुराले वाष्पीकरणलाई असर गर्छ।”
मनसुनको अन्त्य केवल पश्चिमी हावाले धकेलेर मात्रै हुँदैन, बङ्गालको खाडीबाट आउने जलवाष्प पनि कमजोर हुनु पर्दछ। तर जब मनसुन नेपालबाट बाहिरिन्छ, पश्चिमी वायु नेपालमा धेरै प्रभाव पार्दैन किनकि यसले धकेल्छ तर कमी आउँछ। नेपालमा डिसेम्बरदेखि मात्रै पश्चिमी वायु सक्रिय हुन्छ, जुन हामी हिउँद भनेर चिनिन्छ। अक्टोबर र नोभेम्बरलाई हामी ‘पोस्टमनसुन’ पनि भन्छौं। यस बेला बङ्गालको खाडीबाट आउने जलवाष्पयुक्त हावा कम भए पनि पश्चिमी वायु पूर्ण सक्रिय हुँदैन। मौसमविद् बखरेलका अनुसार मनसुन समाप्त हुँदा दिउँसो र रातीको तापक्रमबीचको अन्तर पनि घट्न थाल्छ।
पश्चिमी क्षेत्रका समुद्रबाट आउने हावा नेपाल आइपुग्दा चिसो भइसकेको हुन्छ र चिसो हावाले कम जलवाष्प बोकेको हुन्छ। “मनसुन अन्त्यको बेला सुक्खा हावा आउँछ। टाढाबाट आउने भएकाले जलवाष्प यता आइपुग्दैन। जब यहाँका अन्य मौसमी प्रणालीहरू बन्द हुन्छन् तब मात्र पानी पर्ने घटाउँछ,” मौसमविद् अशोक बखरेलले भने। “हामी बङ्गालको खाडी नजिक भएकाले मनसुनमा पानी पर्छ। यदि हामी अरब सागर नजिक हुन्थ्यौँ भने चिसो मौसममा धेरै पानी पर्थ्यो।”
तर पश्चिमी समुद्रबाट आएको हावाले अलि अलि जलवाष्प जम्मा गर्दै बिस्तारै विकसित हुने मौसमी प्रणालीले हिउँदमा पनि नेपालमा वर्षा गराउने गरेको छ। गत वर्ष हिउँदमा भारतबाट प्रत्यक्ष रुपमा प्रभावित भएको नेपालले यस वर्ष घाम लागेको दसैँ मनाउने सम्भावना रहेको मौसमविद्हरू बताउँछन्। यो वर्ष मनसुन विगत छ वर्षको तुलनामा ढिलो, १९ जुनमा मात्रै प्रवेश गरेको थियो। प्रशान्त महासागरमा विकसित भएको एल निन्यो प्रणालीका कारण मनसुनले कम वर्षा गर्ने अनुमान छ भने मापन हुन बाकी वर्षाको मात्रा विभागले जनाएको छ। सामान्यतया मनसुन सक्रिय रहँदा १,५०० देखि १,६०० मिलिमिटर वर्षा मापन गरिन्छ। नेपालमा मनसुन भित्रिने र बाहिरिने समय सदैव स्थिर हुँदैन। कतिपय वर्षहरूमा मनसुनको अवधि छोटो पनि हुने तथ्यांकले प्रमाणित गरेको छ। सन् १९७९ मा २४ जुनमा सुरु भएको मनसुन ७३ दिनपछि ४ सेप्टेम्बरमा बाहिरिएको थियो भने सन् २०२२ मा ५ जुनमा प्रवेश गरेको मनसुन १३४ दिनपछि १६ अक्टोबरमा बाहिरिएको थियो। यस वर्ष मनसुन समाप्ति समय बङ्गाल खाडीमा विकसित भएको प्रणालीले केही दिन देशभर वर्षा गराएको थियो।
