बेलायतबाट अमेरिकी बमवर्षक विमान फिर्ता भएपछि अमेरिकी रणनीतिमाथि उठेका प्रश्नहरू

२२ असोज, काठमाडौं । इरानविरुद्धको संघर्षमा अमेरिकाले आफ्नो अत्याधुनिक सैन्य शक्ति प्रयोग गरिरहेको छ। अमेरिकी अधिकारीहरूले इरानको परम्परागत सैन्य क्षमता ठूलो मात्रामा कमजोर पारिएको दावी गर्दै आएका छन्। तर आठ महिनादेखि नचलेकाले देखाएको परिणामले अर्को तथ्य बाहिर ल्याएको छ। तुलनात्मक रूपमा कमजोर बनेको इरानले ड्रोन, मिसाइल र अन्य असममित रणनीतिहरू प्रयोग गरेर अमेरिकी सैन्य संरचनामा दबाब बनाइरहेको छ। यसको पछिल्लो उदाहरण बेलायतको आरएएफ फेयरफोर्ड एयरबेस हो। सम्भावित इरानसम्बन्धी ड्रोन आक्रमणबारे गुप्तचर सूचना पाएपछि अमेरिकाले त्यहाँ तैनाथ करिब एक दर्जन बी-१बी ल्यान्सर बमवर्षक विमान अक्टोबर ४ मा अमेरिका फिर्ता लगेको छ। अमेरिकी अधिकारीहरूले रोयटर्स लगायतका सञ्चार माध्यमलाई विमान हटाउनुको कारण सम्भावित जटिल ड्रोन आक्रमणको खतरा भएको बताएका छन्। तर एउटा कुरा स्पष्ट हुन आवश्यक छ। आरएएफ फेयरफोर्डमा अहिले सम्म इरानले कुनै आक्रमण गरेको छैन र सम्भावित योजनामा इरानको संलग्नता सार्वजनिक रूपमा पुष्टि भएको छैन। बेलायती प्रहरीले घटनासँग सम्बन्धित भन्दै सात जनालाई पक्राउ गरी अनुसन्धान गरिरहेको छ भने इरानले आफ्नो संलग्नता अस्वीकार गरेको छ।

किन अचानक १२ वटा बी-वान विमान हटाइयो? आरएएफ फेयरफोर्ड युरोपमा अमेरिकी भारी बमवर्षक विमानका लागि महत्त्वपूर्ण आधार हो। दोस्रो विश्वयुद्धदेखि सञ्चालन हुँदै आएको यो एयरबेस पछिल्ला दशकमा पनि अमेरिकी लामो दूरीका बमवर्षक सञ्चालनका लागि प्रयोग हुँदै आएको छ। सेप्टेम्बर २७ को रात एयरबेस नजिक तिनवटा सेता भ्यान देखिएपछि बेलायती प्रहरीले पाँच जनालाई नियन्त्रणमा लिएको थियो। ती गाडीबाट पेट्रोल कन्टेनरहरू भेटिए पनि ड्रोन, विस्फोटक या हतियार फेला परेनन्। थप व्यक्तिहरू पनि पछि गिरफ्तार भएका छन्। यसैबीच अमेरिकी अधिकारीहरूले विभिन्न गुप्तचर स्रोतबाट एयरबेसमा रहेका विमानमाथि ड्रोन प्रयोग गरी आक्रमण हुने खबर आएको जनाएका छन्। त्यसपछि करिब १२ वटा बी-वान विमानलाई अमेरिका फिर्ता लिइयो। राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सम्भावित खतरा रहेको स्वीकार गरेका छन्। तर उनले विमान हटाउँदा अमेरिकी सैन्य सामर्थ्य कमजोर हुने होइन भनेर भनेका छन्। अमेरिकी युरोपेली कमान्डले बी-वान, बी-टु र बी-५२ जस्ता बमवर्षकले अमेरिकाबाटै उडेर विश्वभरि आक्रमण गर्न सक्ने उल्लेख गरेको छ। यद्यपि बेलायतबाट सञ्चालन गर्दा अमेरिकाबाट इरानसम्म पुग्न हजारौं माइल उड्नुपर्ने हुन्छ जसले समय र इंधन आवश्यक पर्छ।

सुरक्षा विज्ञहरूले फेयरफोर्डबाट विमान हटाउनलाई इरानका लागि सीमित तर प्रतीकात्मक सफलता भनेको छ, तर अमेरिकी सैन्य विकल्प समाप्त भएको भनेर हेरेका छैनन्। खाडीका अमेरिकी बेसमा इरानी आक्रमणहरू आरएएफ फेयरफोर्डको घटना एक्लो छैन। फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानविरुद्ध युद्ध सुरु गरेपछि तेहरानले मध्यपूर्वका अमेरिकी सैन्य संरचनामाथि मिसाइल र ड्रोन आक्रमण गरेको छ। कतार, बहराइन, कुवेत, यूएई, साउदी अरब लगायत स्थानमा रहेका अमेरिकी सेनाका ठाँउहरू लक्ष्यमा परेका छन्। सबैभन्दा घातक घटनामध्ये एक कुवेतको पोर्ट शुएबा हो, जहाँ मार्च १ मा इरानी ड्रोनले अमेरिकी सेनाको ट्याक्टिकल अपरेसन सेन्टरमा प्रहार गर्दा ६ अमेरिकी सैनिक मरे र दर्जनौं घाइते भए। यो केन्द्र सैनिक बेसभित्र नभई नागरिक बन्दरगाह क्षेत्रमा रहेको थियो।

एपीले गरेको अनुसन्धानमा त्यहाँका केही सैनिक अधिकारीहरूले ड्रोन आक्रमणको जोखिमबारे पहिल्यै चेतावनी दिएका थिए र स्थलमा ड्रोनविरुद्ध पर्याप्त सुरक्षा नभएको बताएका थिए। बहराइनमा अमेरिकी पाँचौँ नौसैनिक फ्लीटका संरचनाले पनि इरानी आक्रमण भोगेको छ भने कतारको अल उदै एयर बेस लगायत अन्य अमेरिकी सुविधाहरूमा युद्धका विभिन्न चरणमा हमला भएका छन्। सैनिकहरू होटल र कार्यालयमा सारिए युद्ध सुरुका महिनामा इरानी आक्रमणले केही अमेरिकी सैन्य संरचनामा ठूलो हानि पुर्याएपछि सैनिकहरूलाई अस्थायी रूपमा होटल, कार्यालय र अन्य ठाउँमा सारिएको छ भन्ने रिपोर्टहरू आएका थिए। न्युयोर्क टाइम्स अनुसार मध्यपूर्वदेशका १३ प्रमुख बेसमध्ये धेरैमा आक्रमणपछि बस्न र काम गर्न कठिन अवस्था बनेको थियो। विशेषगरी कुवेतमा ठूलो क्षति पुगेको थियो।

पछि अर्को सुरक्षा समस्या देखियो, इरानको रिभोल्युसनरी गार्ड्ससँग सम्बन्धित निकायले स्थानीय जनतालाई अमेरिकी सैनिक रहेका ठाउँको जानकारी दिन आह्वान गरेको थियो। यद्यपि, सबै होटलहरूमा अमेरिकी सैनिक उपस्थित भएका कारण इरानले ती सबै ठाउँलाई निशाना बनाएको पुष्टि भएको छैन। ह्युमन राइट्स वाचले बहराइन लगायतका खाडी क्षेत्रका होटल र नागरिक संरचनामा आक्रमण पुष्टि गरे तापनि ती सबै एयर बेस वा सैनिकहरूलाई लक्षित थिए भन्ने प्रमाणित गर्न सकेको छैन। सीआईएको स्टेशनमा पनि ड्रोन प्रहार इरानी ड्रोन आक्रमण अमेरिकी सेनाका ठूला अखडामा मात्रै सीमित छैन। रोयटर्सको जुलाईको अनुसन्धान रिपोर्ट अनुसार मार्चमा कम्तीमा दुई सीआईए सम्बन्धित स्थानमा इरानी ड्रोन प्रहार भएको थियो। एउटा साउदीअरबको रियादस्थित अमेरिकी दूतावासभित्र रहेको सीआईए स्टेशन थियो भने अर्को पूर्वी इराकमा। रियाद घटनामा मानवीय क्षति नभएको रिपोर्ट छ। यस घटनाले इरानी ड्रोनको लक्ष्य पहिचान गर्न अमेरिकी गुप्तचरलाई थप चुनौती दिएको छ।

युक्रेनको ‘स्पाइडर्स वेब’ पछि बढेको डर आरएएफ फेयरफोर्ड घटनामा अमेरिकी अधिकारीहरूलाई सन् २०२५ मा युक्रेनले रूसविरुद्ध गरेको ‘स्पाइडर्स वेब’ अपरेसन जस्तै ड्रोन आक्रमणको खतरा देखिएको छ। त्यस अपरेशनमा साना ड्रोनहरू रूसभित्र पुर्‍याएर नजिकबाट रूसी सैन्य विमानहरूमा हमला गरिएको थियो। यसले परम्परागत सैन्य सोचमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। पहिले अत्याधुनिक विमानलाई शत्रु मिसाइलको प्रत्यक्ष पहुँचबाट टाढा राख्नु पर्याप्त सुरक्षा मानिन्थ्यो। तर साना ड्रोनलाई सजिलै गाडी वा अन्य सामान्य माध्यमबाट नजिक पुर्‍याएर हमला गर्न सकिने भएकाले हजारौँ किलोमिटर दूरी मात्रले अब सुरक्षा सुनिश्चित गर्दैन। फेयरफोर्डबाट पक्राउ परेकाहरूका गाडीमा ड्रोन वा विस्फोटक फेला नपरेको कारण त्यहाँ युक्रेन शैलीको आक्रमण अन्तिम चरणमा पुगेको प्रमाण छैन। अमेरिकी पक्षले सम्भावित खतरा ठूलो भएकाले जोखिम नगरेको जनाएको छ।

इरान कमजोर भयो तर खतरा टरेको छैन अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्प र रक्षामन्त्री पिट हेगसेथले इरानको नौसेना, वायुसेना, वायु रक्षा प्रणाली र सैन्य औद्योगिक क्षमतामा ठूलो क्षति पुगेको दावी गरेका छन्। तर ती अमेरिकी दावी हुन्, स्वतंत्र रूपमा इरानको सैन्य क्षमता समाप्त भएको पुष्टि छैन। वास्तवमा इरानले परम्परागत सैन्य क्षमतामा ठूलो नोक्सान व्यहोरे पनि ड्रोन, मिसाइल, समुद्री आक्रमण र अन्य असममित माध्यमहरूबाट अमेरिकी र सहयोगी देशका संरचनामा दबाब कायम राखिरहेको देखिन्छ। यसले अमेरिकालाई नयाँ चुनौती दिएको छ। तुलनात्मक रूपमा कमजोर प्रतिद्वन्द्वीले सस्तो ड्रोन प्रयोग गरेर लाखौं डलरका विमान र ठूला सैन्य अखडालाई सतर्क राख्न सक्छ।

होर्मुज जलडमरुमाथि चुनौती इरानको रणनीतिक दबाब केवल स्थलमै सीमित छैन। होर्मुज जलडमरुमै भएका पानीजहाजमाथिको आक्रमणले अमेरिकी समुद्री सुरक्षा क्षमतामा पनि प्रश्न उठाएका छन्। जुलाईमै केही पानीजहाज कम्पनीले अमेरिकी सेनासँगको समन्वयमा सञ्चालन भइरहेको सुरक्षित मार्ग प्रयोग गर्न अस्वीकार गरेका थिए। समुद्री सुरक्षा अधिकारीहरूले जहाज आवतजावत सुनिश्चित गर्न गाह्रो भएको बताएका थिए। अक्टोबरमा पुनः अवस्था बिग्रिएको छ। अक्टोबर ६ मा होर्मुज हुँदै जाने कमोडिटी जहाजहरूको संख्या दुई महिनाभन्दा कम रहेको रोयटर्सले जनाएको छ। कच्चा तेलको प्रवाह पनि युद्धअघिको स्तरभन्दा कम छ। यसले इरानको कमजोर हुँदै गएको परम्परागत सैन्य क्षमताभन्दा उसको असममित रणनीति अमेरिकाका लागि दीर्घकालीन चुनौती बन्न सक्ने संकेत दिन्छ।

खाडीमा अमेरिकी बेसबारे पेन्टागनको पुनरावलोकन युद्धले अमेरिकी सैन्य रणनीतिमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउन सक्ने अर्को संकेत पेन्टागनमा भइरहेका छलफल हुन्। अगस्टमा सार्वजनिक रिपोर्ट अनुसार पेन्टागनले फारस खाडी क्षेत्रमा अमेरिकी सैन्य उपस्थितिको स्वरूप र आकार पुनर्विचार गरिरहेको छ। इरानी आक्रमणबाट क्षतिग्रस्त बेसलाई पुनर्निर्माण गर्ने कि केही सैन्य उपकरण र सैनिकलाई पश्चिमतर्फ सार्ने अध्ययन भइरहेको छ। छलफलमा जोर्डन, इजरायल र साउदी अरबको लाल सागर क्षेत्रतर्फ केही सैन्य क्षमताहरु सार्ने सम्भावना पनि चर्चा भएको छ। तथापि यो औपचारिक निर्णय होइन। नयाँ वा विस्तारित सैन्य संरचना बनाउन बजेट, सम्बन्धित देशको सहमति र अमेरिकी कंग्रेसको समर्थन आवश्यक पर्छ।

अमेरिकाभित्र नयाँ विशाल सैन्य बेस त्यसैबीच अमेरिकी रक्षामन्त्री पिट हेगसेथले सेप्टेम्बर ३० मा ‘नेक्ट्स ग्रेट अमेरिकन बेस’ परियोजना घोषणा गरेका छन्। यस योजना अनुसार अमेरिकाभित्रै १५ हजारदेखि २५ हजार सैनिक राख्न सक्ने नयाँ, अत्याधुनिक र आत्मनिर्भर सैन्य बेस बनाइनेछ, जसमा आफ्नै ऊर्जा उत्पादन, आधुनिक वायु रक्षा र नयाँ प्रविधिहरू समावेश गरिनेछ। तर यसलाई मध्यपूर्वको क्षतिग्रस्त बेसको प्रत्यक्ष प्रतिस्थापन भने घोषणा गरिएको छैन। त्यसैले इरानी आक्रमणका कारण अमेरिका मध्यपूर्वका बेस छोडेर देशभित्र नयाँ बस निर्माण गर्न लागेको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। बरु यी दुई घटनाले एउटै व्यापक परिवर्तनतर्फ संकेत गर्छन्: आधुनिक ड्रोन, मिसाइल र साइबर खतराको समयमा ठूलो स्थायी सैन्य अखडा कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने प्रश्न अमेरिकी सैन्य योजनाकारहरूका लागि झन् महत्त्वपूर्ण भएको छ।

के इरानले अमेरिकालाई ‘पछि हट्न’ बाध्य पार्यो? आरएएफ फेयरफोर्डबाट १२ बी-वान विमान हटाउनु र खाडीका केही क्षतिग्रस्त बेसबाट सैनिक सारिनु सीधै अमेरिकी पराजय होइन। अमेरिकासँग अझै मध्यपूर्व र आसपास ठूलो सैन्य उपस्थिति, विमानवाहक युद्धपोत, लडाकु विमान, लामो दूरीका बमवर्षक र मिसाइल प्रणाली छन्। अमेरिकी अधिकारीहरूले बी-वानलगायतका विमान अमेरिकाबाटै उडेर इरानमा आक्रमण गर्न सक्ने बताएका छन्। तर अर्को तथ्य पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। इरानको परम्परागत सैन्य क्षमता कमजोर भएको अमेरिकी दाबीका बाबजुद पनि तेहरानले ड्रोन, मिसाइल र अन्य असममित माध्यमबाट अमेरिकी सैन्य योजनामा प्रभाव पारिरहेको छ। आरएएफ फेयरफोर्डबाट बमवर्षक हटाउने निर्णय त्यसको पछिल्लो उदाहरण हो। त्यसैले यस युद्धबाट निस्किएको प्रश्न अमेरिका सैन्य रूपमा इरानभन्दा शक्तिशाली छ कि छैन भन्ने होइन, स्पष्ट उत्तर अमेरिका नै हो। तर सस्तो ड्रोन, मिसाइल र असममित आक्रमणको युगमा, अमेरिकाले विश्वभर फैलिएका महँगा विमान, सैनिक र ठूला स्थायी सैन्य अखडालाई कति प्रभावकारी रूपमा सुरक्षित राख्न सक्छ? यो प्रश्नको उत्तर दिन अमेरिकालाई सजिलो छैन।