गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा रसुवागढी नाकाबाट कुल वैदेशिक व्यापारको २.१८ प्रतिशत आयात भएको छ। २४ असार २०८२ मा भोटेकोशी बाढीले रसुवागढी नाका ६ महिना बन्द रह्यो र १५ कर्मचारी अझै सम्पर्कविहीन छन्। बाढीको कारण मितेरी पुल, सुक्खा बन्दरगाह र आसपासका संरचनामा ठूलो क्षति पुगेको छ जसले नाकाको भविष्य अनिश्चित बनाएको छ।
१६ भदौ, काठमाडौं । गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा कुल वैदेशिक व्यापारको २.१८ प्रतिशत बराबर वस्तु रसुवागढी नाकाबाट आयात गरिएको थियो। तुलना गर्दा आयात कम मात्रा थिए। कारण के हो भने २४ असार २०८२ मा नेपाली-चीन सीमा हुँदै बग्ने भोटेकोशी (ल्हेन्दे) नदीमा आएको बाढीले यस नाकालाई ६ महिना बन्द गर्न बाध्य पारेको थियो। १७ पुष २०८२ मा चीनले बेलिब्रिज सञ्चालनमा ल्याएपछि पुन: व्यापार संचालनमा आएको छ।
पछिल्लो ६ महिनामा रसुवागढीबाट ४५ अर्ब ७३ करोड रुपैयाँ बराबरको वस्तु आयात भयो भने निर्यात ८९ करोड ४६ लाख रुपैयाँ बराबर भयो। नेपाल-चीन अन्तरदेशीय व्यापारका लागि हाल तीन नाका सञ्चालनमा छन् जसमा रसुवागढी सबैभन्दा सहज र नजिकको नाका मानिन्छ।
गत वर्ष तातोपानी नाकाबाट ४७ अर्ब ४८ करोड रुपैयाँको वस्तु आयात भयो, तर निर्यात शून्य थियो। दुबै नाकाको विकल्पको रूपमा मुस्ताङस्थित कोरला नाकामा गत वर्ष १४ अर्ब ४० करोड रुपैयाँ बराबरको वस्तु आयात भएको छ र निर्यात २० करोड ५५ लाख रुपैयाँ रहेको छ। कोरला नाकामा व्यापार वृद्धिको मुख्य कारण गत वर्ष असारमा आएको बाढीका कारण रसुवागढी नाका बन्द हुनु थियो।
२०८१/८२ मा रसुवागढी नाकाबाट ८५ अर्ब २३ करोड रुपैयाँ बराबरको आयात र २ अर्ब ४ करोड बराबरको निर्यात भएको थियो, जसले कुल आयातको ४.७२ प्रतिशत र निर्यातको ०.७४ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको थियो।
भन्सार विभागका निर्देशक र सूचना अधिकारी किशोर बर्तौलाका अनुसार रसुवागढी नेपाल-चीन व्यापारको सबैभन्दा भरपर्दो व्यापारिक स्थल हो। २०७२ सालको भूकम्पअगाडि चीनले तातोपानीलाई मुख्य भन्सार केन्द्र बनाएको थियो। त्यसपछि लामो समयदेखि तातोपानी नाका बन्द रह्यो। अहिले यो नाका पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा छैन। चिनियाँ पक्षले विभिन्न कारण देखाएर यस नाकाको पूर्ण सञ्चालनमा इच्छुक देखिएको छैन। यही कारणले रसुवागढी नै नेपाल-चीन अन्तरदेशीय व्यापारको मुख्य आधार बन्यो।
२०८२ साल असार २४ गते बिहान ३ बजे अचानक आएको बाढीले १८ जनाभन्दा बढी मानिसहरू बेपत्ता बनाएको थियो। मितेरी पुलसहित अन्य मुख्य भौतिक संरचनामा ठूलो क्षति पुगेको थियो। प्रतिनिधिसभा विकास समिति सभापति तथा तत्कालीन नेपाल इन्टरमोडल विकास समितिका कार्यकारी निर्देशक आशिष गजुरेल भन्छन्, ‘गत वर्ष बाढीले यस भन्सार नाकासहित आसपासको बस्तीलाई कडा चेतावनी दिएको थियो, हुनसक्छ हामीले त्यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिएनौं।’
उनले थपे, १० भदौ २०८३ को दिन एक त्रासदीपूर्ण कालो दिनको रूपमा स्थापित भयो, जसले हजारौं मानिसलाई मात्र होइन, राज्यको अर्बौं र निजी क्षेत्रको खर्बौं लगानीलाई पनि संकटमा पार्यो।
रसुवागढी नाका काठमाडौंदेखि गल्छीसम्म १३२ किलोमिटर टाढा छ। जसमा रसुवा तर्फको ४० किलोमिटर सडक पूर्ण रूपमा बगाएको अनुमान पूर्वाधार विकास मन्त्रालयले गरेको छ। सडक विभागले सडकका विभिन्न खण्डहरूको अवस्था अध्ययन गर्न थालेको छ। मितेरी पुलदेखि गल्छीसम्म करिब २७ वटा सडक पुल बगिसकेका छन् जसले रसुवागढी नाकाको भन्सार र अध्यागमन कामलाई अनिश्चित परिस्थितिमा पार्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ।
भन्सार विभागका निर्देशक बर्तौलाले भने, ‘सरकारले यस नाकाको भविष्य निर्धारण गर्ने निर्णय गर्नेछ। यो अन्तरदेशीय मुख्य व्यापारिक नाका हो, त्यसैले सरकारले सबै पक्षको अध्ययन गरी निर्णय लिनेछ र विभागले त्यसअनुसार काम गर्नेछ।’
विभागका अनुसार यस भन्सारमा कार्यरत १५ जनाभन्दा बढी कर्मचारी अझै सम्पर्कविहीन छन्। विभागको प्राथमिकता अहिले सम्पर्कविहीन कर्मचारीहरूको खोज र उद्धार नै रहेको छ। ती कर्मचारीहरूको अवस्थाबारे बुझ्न विभिन्न टोली खटाइएको छ।
रसुवागढी नाका भन्सारको ७० वर्षे इतिहास रहेको छ। प्राचीनकालदेखि नै यो नाका नेपाल र तिब्बतबीच व्यापार तथा सांस्कृतिक आदानप्रदानको प्रमुख मार्गको रूपमा परिचित छ। राजस्व परिचालनको उद्देश्यसहित २०१३ सालमा रसुवागढीमा रसुवा भन्सार कार्यालय स्थापना गरिएको थियो।
चीन सरकारले रसुवागढीलाई २०७५ सालमा मात्र अन्तर्राष्ट्रिय नाकाको मान्यता दिएको छ, जसले यसको महत्त्व अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अझ वृद्धि गर्यो। यो नाकाद्वारा नेपालले मुख्य रूपमा विद्युतीय सामग्री, तयार पोसाक, जुत्ताचप्पल, निर्माण सामग्री, कृषि उत्पादन, दूरसञ्चार उपकरण, सवारीसाधन र औद्योगिक मेशिनरी आयात गर्दछ।
नेपालबाट गलैँचा, हस्तकला सामग्री, ऊनी कपडा, जडीबुटी, चाउचाउ, तामाका भाँडाकुँडा र कृषि उपज चीनतर्फ निर्यात गरिन्थ्यो। यस नाकाले हालै भारतीय तीर्थयात्रुका लागि कैलाश मानसरोवर यात्राको सहज मार्गको रूपमा पनि काम गरेको थियो। यसपटक ती यात्रामा रहेका सयौं पर्यटक बाढीका कारण सम्पर्कविहीन भएका छन्।
रसुवागढी नाका नेपालको अर्थतन्त्र र रोजगार सिर्जनाको महत्वपूर्ण केन्द्र हो। होटल, यातायात, कन्टेनर लोड-अनलोड, भन्सार एजेन्ट र अन्य साना व्यवसायमार्फत यस नाकाले हजारौं नागरिकलाई रोजगार दिएको छ।
गत वर्षको बाढीले रसुवागढीमा रहेको सुक्खा बन्दरगाह समेत बगाएको छ। २०८२ सालको बाढीले नव निर्मित भन्सार भवनमा ८१ लाख ५९ हजार रुपैयाँ बराबरको क्षति गर्यो भने सुक्खा बन्दरगाहमा ९१ करोड २० लाख बराबरको क्षति भएको थियो। भन्सार कार्यालय, यार्डमा राखिएका मालसामान, सवारीसाधन, कन्टेनर र यन्त्र उपकरणमा करिब ७० करोड ५१ लाख रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको अनुमान छ।
विकास समिति सभापति आशिष गजुरेलका अनुसार टिमुरे सुक्खा बन्दरगाह कुल ३ अर्ब रुपैयाँको परियोजना थियो, जसमा २ अर्ब रुपैयाँ खर्च भइसकेको थियो। अधिकांश संरचना तयार भइसकेका थिए र फिनिसिङ चरणमा जाने योजना थियो। तर गत वर्षको बाढीले ठूलो क्षति पुर्याएपछि थप लगानी हुन सकेन।
अहिले यी संरचनाहरुको राज्यले ठूलो रकम गुमाएको छ र आफ्ना कर्मचारी हराएको छ। निजी लगानीको क्षतिको लेखाजोखा पर्न बाँकी छ। त्यसैले यो ऐतिहासिक सीमानाका र भन्सार केन्द्रलाई पुनः शून्यबाट सुरु गर्नुपर्ने अवस्थामा पुर्याइएको छ।
