लेख सम्बन्धी जानकारीभारतीय खेलौना पसलमा छिरेर बच्चालाई मन पर्ने खेलौना छान्दा तपाईंले देख्नुहुनेछ कि यो देश अझै शक्तिशाली छिमेकी चीनसँग आर्थिक सम्बन्ध बलियो पार्न कत्तिको संघर्ष गरिरहेको छ। छ वर्षअघि, भारतले स्थानीय उत्पादन प्रवर्द्धन गर्न र कम गुणस्तरिय खेलौना बजारमा रोक लगाउन आयातित खेलौनामा कर २० देखि ६० प्रतिशत र अन्ततः ७० प्रतिशतसम्म बढायो। यो कदम खुद्रा व्यापारीहरुलाई मन परेन, जसले घरेलु उत्पादनलाई विदेशका उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने बताए। तर उच्च भन्सार र गुणस्तर नियमनले सफल भयो। सन् २०२० मा भारतमा खेलौनाको आयात एक तिहाइले घट्यो। त्यसै वर्ष निर्यात बढेर १२ करोड अमेरिकी डलरबाट २० करोड डलर पुग्यो। यसले छल्नुपर्ने ७० प्रतिशत स्थानीय बजार हिस्सा चीनसँगको निर्भरता घटाउन देश सफल भयो।
यो क्षेत्रमा भारतको सफलता एक दुर्लभ अपवाद हो। अन्य क्षेत्रमा भने चीनसँगको व्यापार सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास असफल भएका छन्। केही विज्ञका अनुसार यो सम्बन्ध विश्वकै सबैभन्दा असन्तुलित छ। भारतको औद्योगिक अर्थतन्त्रमा गहिरो निर्भरतासन् २०२० मा गलवान उपत्यकाको तनावपछि भारत-चीन कूटनीतिक सम्बन्ध चिसिएको छ। भारतले टिकटक जस्ता चिनियाँ एपमा प्रतिबन्ध लगायो तर पनि व्यापार घाटा सन् २०२० को ४४ अर्ब डलरबाट यो वर्ष १ खर्ब १२ अर्ब डलर पुगेको छ। “राजनीतिक, सुरक्षा, लगानी सबैभन्दा कमजोर भए पनि भारतको चीनसँग आर्थिक निर्भरता जारी छ,” वाशिङ्टनका चिन विज्ञ केभिन जोङ्च ली भन्छन्।
चिन्ताजनक कुरा, भारतबाट चीनमा निर्यात कोभिडअघि जस्तै छ भने आयात प्रवृत्ति दोब्बर छ। “भारतीय औद्योगिक उत्पादनको ३० प्रतिशतभन्दा बढी चीनबाट आउँछ र १०० भन्दा बढी संवेदनशील उत्पादनमा निर्भरता उत्तिकै छ,” दिल्ली स्थित विश्व व्यापार अनुसन्धान संस्था अजय श्रीवास्तव भन्छन्। यदि यसरी बढ्यो भने द्विपक्षीय व्यापार घाटा १ खर्ब ३४ अर्ब डलरभन्दा माथि जान्छ र लाभ बेइजिङले उठाउँछ। सेप्टेम्बरमा दिल्लीमा ब्रिक्स बैठकमा मोदी र सी जिनपिङले व्यापार असन्तुलन र आपूर्ति सृंखलाका समस्याहरू समाधान गर्ने प्रतिवद्धता जनाए। तर औद्योगिक अर्थतन्त्रमा चिनियाँ निर्भरता हटाउन चुनौतीपूर्ण छ।
मुख्य कारण भनेको औद्योगिक उत्पादनका लागि भारत चीनमा अझ निर्भर हुँदै गएको छ। भारतले स्मार्टफोन र सौर्य उपकरणको आयातमा निर्भरता घटाएको छ। विश्वका एक चौथाइभन्दा बढी आइफोन भारतमै बनाइन्छन्। “तर ती उत्पादन मुख्य रूपमा भारतमा जडान मात्र हुन्छ र पार्ट्स विशेष गरी चीनबाट आयात हुने गर्छन्,” श्रीवास्तव भन्छन्। औद्योगिक मेसिनरी, ब्याट्री सामग्री, रसायन, सोलार सेल र उपकरणमा पनि स्थिति उस्तै छ। अनुसन्धान अनुसार विद्युतीय मेशिनरी र उपकरणले कुल आयातको ३६ प्रतिशत ओगटेको छ, त्यसपछि मेसिनरी र यान्त्रिक उपकरण २१.७ प्रतिशत छन्। अर्ग्यानिक रसायन र प्लास्टिक पनि ठूलो हिस्सा लिन्छन्।
चिनियाँ बजारमा पहुँच चुनौतीपूर्णकच्चा पदार्थ र अन्य सामग्रीमा बढ्दो निर्भरता र अन्य आर्थिक प्रवृत्तिका कारण भारतमा चिनियाँ आयात बढ्दै छ। चीनले सौर्य प्यानलदेखि इलेक्ट्रिक सवारीसम्म क्षमतामा बृद्धि गर्यो, तर सुस्त अर्थतन्त्रका कारण उपभोग देशमै कम छ। त्यसैले चीनमा बनेका वस्तुहरू विदेशमा सस्तोमा बिक्री भइरहेका छन्। चीनले दोस्रो वर्ष लगातार १० खर्ब डलर नाफा गर्ने अनुमान छ। श्रीवास्तवका अनुसार पश्चिमी देशबाट आयातमा कर बढेपनि चीनका सामान ठूलो मात्रामा भारत तर्फ आइरहेका छन्। अर्कोतर्फ, चिनियाँ बजारमा भारतीय पहुँचको कमी मुख्य चुनौती हो। “भारतीय उत्पादनले चीन पहुँच्न कर र अन्य व्यवस्थागत बाधाहरू हात पार्दै निर्यात बढाउनु गाह्रो छ,” ली भन्छन्। “यदी बजार पहुँचमा दुवैतर्फ समान अवस्था नआए राजनीतिक सम्बन्ध सुधार भए पनि आर्थिक निर्भरता उस्तै रहन्छ।”
निर्यात घटाउने दीर्घकालीन समाधान उत्पादन वृद्धिमा रहेको श्रीवास्तव बताउँछन्। तर त्यसका लागि क्षेत्रीय औद्योगिक नीति, सुलभ बिजुली, ऋण, आवश्यक सामग्री र स्थिर नियमहरू अनिवार्य छन्। हालै भारतले प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी नियम केही सजिलो बनाएको छ जसले चिनियाँ कम्पनीलाई लगानीमा मद्दत पुग्न सक्छ। चीन विशेषज्ञ लीका अनुसार तत्काल भारतले चीनमा निर्यात बढाउनुपर्छ। वृद्ध जनसंख्या र महँगो स्वास्थ्य सेवा कारण औषधि निर्यात गर्न सम्भावना छ। तर १ खर्ब डलरभन्दा बढी व्यापार घाटा एक क्षेत्रको निर्यातले मात्र घट्दैन, ली भन्छन्।
सम्बन्धित खबर
