खोईएको फुलीको परम्परा र नयाँ आईजीपीको नियुक्ति

१० वैशाख, काठमाडौं । गृहमन्त्री सुधन गुरुङले आफ्नो कार्यभार सम्हालेको तीन दिनपछि १६ चैतमा प्रहरी प्रधान कार्यालयको निरीक्षण गर्दै भनेका थिए, ‘अब नवनियुक्त आईजीपीलाई प्रधानमन्त्रीले फुली लगाउने व्यवस्था गर्छौं। त्यसका लागि म पहल गर्नेछु।’ गृहमन्त्रीको यो वचनबाट प्रहरी मुख्यालय नक्सालस्थित अडिटोरियम हलमा उपस्थित प्रहरी अधिकारीहरूले ताली बजाएर स्वागत गरे। भोलिपल्टै गुरुङ सशस्त्र प्रहरी बल मुख्यालय हल्चोक गए र त्यही शैलीमा उपस्थित भए। उनले सशस्त्र प्रहरीको मनोबल बढाउने काममा आफू लाग्ने बताए। दुई दिनमै दुई प्रहरी कार्यालय पुगेर मनोबल बढाउने र फुली प्रधानमन्त्रीबाट लगाउने प्रणाली मिलाउने गृहमन्त्रीको घोषणा पछि प्रहरी अधिकृतहरूले यसलाई सकारात्मक रूपमा लिएका छन्।
गृहमन्त्रीले प्रधानमन्त्रीको हातबाट फुली लगाउने व्यवस्था मिलाउने भनेको करिब एक महिना बितिसक्दा अबको ८ दिनमै सशस्त्र प्रहरीमा नयाँ आईजीपी नियुक्त हुने तयारी छ। सशस्त्र प्रहरी महानिरीक्षक राजु अर्यालको चार वर्षे कार्यकाल समाप्त हुँदै १८ वैशाखमा उनले अनिवार्य अवकाश लिइसकेपछि नयाँ आईजीपी नियुक्त हुनेछ। सम्भवत: यसै हप्तामा सरकारले नयाँ आईजीपीको निर्णय गर्नेछ र ८ दिनपछि नयाँ आईजीपीले फुली लगाउनेछन्।
गृहमन्त्री हुँदा मोदीले प्रधानमन्त्रीको हातबाट फुली लगाउने व्यवस्था मिलाउने बताएसँगै अहिले आउने आईजीपीलाई को फुली लगाउने भन्ने विषयमा सुरक्षा स्रोतमा चर्चा चलिरहेको छ। गृह मन्त्रालयका अनुसार, पूर्व गृहमन्त्री सुधनले भनेअनुसार नै आईजीपीलाई प्रधानमन्त्रीबाट फुली लगाइने व्यवस्था मिलाउने तयारी अघि बढाइएको छ तर अहिलेसम्म कुनै अन्तिम निर्णय भएको छैन। मन्त्रालयका एक अधिकारीले भने, ‘अहिलेसम्मको तयारी अनुसार प्रधानमन्त्रीको हातबाटै फुली लगाइनेछ। अन्तिम समयमा केही नफेरिए करिब एक सातापछि नियुक्त हुने आईजीपीले प्रधानमन्त्रीको हातबाट फुली पाउनेछन्।’
तर गृहमन्त्री सुधनले मन्त्री पदबाट राजीनामा दिइसकेको कारण यो प्रयास सफल हुन्छ वा हुँदैन भनेर नयाँ आईजीपी नियुक्त नभएसम्म स्पष्ट हुँदैन। प्रहरी ऐनमा फुली लगाउने नियम उल्लेख नभए पनि परम्परागत रूपमा अवकाशमा जाने आईजीपीले नयाँ आईजीपीलाई फुली लगाउने चलन छ। इतिहासलाई हेरिँदा, पहिले पहिलो नेपाल प्रहरीका आईजीपी तोरण शमशेर राणाले आफैं फुली लगाउने गर्थे। त्यसपछि शुरु भएका केही घटनाहरूले देखाउँछन् कि यसमा कुनै निश्चित नियम थिएन र परम्परागत प्रशासनिक निर्णयले नै यसलाई निर्देशित गर्थ्यो।
२०१८ सालमा पहलसिंह लामा आईजीपी भएर प्रहरीमा आधुनिकीकरण आएपछि फुली लगाउने ऐतिहासिक परम्पराहरू सुरु भए। पूर्वएआईजी अमरसिंह शाहका अनुसार, लामाको कार्यकालपछि अवकाशमा जाने आईजीपीले नयाँ आईजीपीलाई फुली लगाउने चलन स्थापित भयो। तर वर्षौंदेखि यस परम्परामा कहिलेकाहीं अवरोध र विवाद पनि देखिन्थ्यो, जस्तै प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्रीको राजनीतिक निर्णयहरू सहित गृहसचिवहरूले फुली लगाउने प्रचलन सुरु भएको थियो।
२०४९ सालमा परम्परामा आएको परिवर्तनले प्रहरी ऐन अन्तर्गत सेवा हद ३० वर्ष पुगेपछि रत्न शमशेर लगायत केही आईजीपीहरू हटाइएपछि फुली लगाउने परम्परा भंग भयो। त्यसपछि धेरै पटक विभिन्न फेरबदलहरू भए। गृहसचिवले आईजीपीहरूलाई फुली लगाउने परम्परा अहिले पनि कायम छ। पूर्वगृहमन्त्री उमेश मैनालीका अनुसार, प्रहरी संगठन गृह मन्त्रालयअन्तर्गत रहँदा गृह सचिवकै हातबाट फुली लगाउने पारिवारिक, औपचारिक र प्रशासनिक रूप स्थापित भएको छ। सशस्त्र प्रहरीमा पनि आईजीपीको फुली लगाउने परम्परा केही अनियमित छ। सशस्त्र प्रहरी बलको गठन सन् २००० मा माओवादी युद्धपछि भयो र पहिलो आईजीपी कृष्णमोहन श्रेष्ठलाई तत्कालीन गृहमन्त्री रामचन्द्र पौडेलले फुली लगाइदिएका थिए। तर त्यसपछि सशस्त्र प्रहरीमा नयाँ आईजीपी आउने बित्तिकै फुली लगाउने प्रशासनिक वा कानुनी नियम स्थापन भएको छैन र सबै प्रक्रिया अव्यवस्थित र स्वेच्छिक रहेको देखिन्छ।
अब १८ वैशाखमा नियुक्त हुने नयाँ आईजीपीलाई को फुली लगाउने भन्ने चासो छ। यदि प्रधानमन्त्रीको हातबाट फुली लगाइयो भने यो इतिहासमै पहिलो पटक हुनेछ। फुलीको इतिहास र यस परम्पराको महत्त्व प्रहरी ऐन तथा नियमावलीमा स्पष्ट उल्लेख छैन। यसको पूर्ण रूपमा नियम नभए तापनि यो एक सामाजिक र ऐतिहासिक परम्परा हो। नेपाल प्रहरीको इतिहास नामक पुस्तकमा उल्लेख छ कि पदोन्नतिका अवसरमा स्थायी अधिकारीले समारोह गरी दर्ज्यानी चिह्न लगाउने चलन छ। यस अवसरमा शुभकामनाका लागि फलफूल र अबिर लगायतका वस्तु राखिन्छ। पूर्वआईजीपी मोतिलाल बोहोरा भन्नुहुन्छ, “प्रधानमन्त्रीको हातबाट फुली लगाउनु राम्रो परम्परा हो। नेपाली सेनामा चिफलाई राष्ट्र प्रमुखले फुली लगाउने परम्परा छ, त्यसैगरी प्रहरीलाई सरकार प्रमुखले लगाउँदा सकारात्मक सन्देश जान्छ। फुली लगाउनु प्रहरी र गृहसचिवबीचको प्यारालल सम्बन्ध र सम्मानको संकेत हो। तर हालको अवस्थामा गृहसचिव प्रहरी नेतृत्व माथि धेरै अधिकार लिएका छन् जस्तो देखिन्छ। पूर्वगृहसचिव उमेश मैनालीले भने प्रधानमन्त्रीको हातबाट फुली लगाउनु धेरै राम्रो हुन्छ र यदि पहिले जस्तो अवकाशमा जाने प्रहरीले आउने प्रहरीलाई फुली लगाइदिए अझ राम्रो हुन्थ्यो। पूर्वएआईजी अमरसिंह शाह पनि परम्पराको सम्मान गर्दै अवकाशमा जाने आईजीपीले नयाँ आईजीपीलाई फुली लगाउने चलन कायम राख्न आवश्यक ठान्छन् जसले आत्मीयता र भाइचाराको माहोल बनाउँछ। पूर्वएसपी रवीन्द्रनाथ रेग्मीले भनेका छन् कि नयाँ आईजीपी नियुक्तिका एक महिनादेखि पूर्वआईजीपी बिदामा रहेर काम समन्वय गर्नुपर्छ। यसले जिम्मेवारी हस्तान्तरण र नयाँ आईजीपीलाई नेतृत्व सिक्ने अवसर दिनेछ। (तस्वीरहरू: नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, पूर्वएआईजी नारायणबाबु थापा र पुजन बराल)