भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी: कहिले करोडौंलाई शासन गर्ने वाम शक्ति अहिले कहाँ हराइरहेको छ?
भारतमा सन् १९५७ यता पहिलोपटक कम्युनिस्ट शक्तिहरू सबै राज्यबाट सत्ताबाट बाहिरिएका छन्। यसै महिनाको केरलाको चुनावमा भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) नेतृत्वको वाम-प्रजातान्त्रिक मोर्चा (एलडीएफ) पराजित भयो। एक दशकसम्म सत्तामा रहेको यो पार्टीले केरलाको चुनावमा हार पाएपछि भारतका सबै राज्य तहमा कम्युनिस्ट पार्टीहरू सरकारबाट बाहिरिएका छन्। कहिले पश्चिम बङ्गालदेखि केरला हुँदै त्रिपुरा सम्म कम्युनिस्ट पार्टीहरूले शासन गर्थे। ती पार्टीहरूले आफ्नो सफलताको उच्चतम अवस्थामा श्रमिक संगठन, विद्यार्थी संगठन र अनुशासित कार्यकर्ताहरूको नेटवर्कमार्फत् दश करोडसम्म मानिसहरूलाई प्रभावमा पारेका थिए।
पश्चिम बङ्गालमा वाम मोर्चाले सन् १९७७ देखि २०११ सम्म लगातार शासन गर्यो। यो न केवल भारतमा, विश्वकै सबैभन्दा लामो समय सम्म टिकेको निर्वाचित कम्युनिस्ट सत्ता थियो। त्रिपुरामा वामपन्थीले जम्मा ३५ वर्ष शासन गरे। सन् २०१८ मा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) ले तेस्रो पटक पराजित गर्नुअघि यस क्षेत्रको वामपन्थीकै अटल शासन २५ वर्ष लामो थियो। तर केरलाको कथा अलग छ। सन् १९५७ मा केरलाले ईएमएस नम्बूदरीपादलाई विश्वकै पहिलो निर्वाचित कम्युनिस्ट शासक बनाए। त्यसपछि यहाँ वाम र कांग्रेसले आलोपालो शासन चलाउँदै आएका छन्।
कम्युनिस्ट शक्तिको प्रभाव अहिले घट्दै गएको धेरै मानिसहरुको बुझाइ छ। वर्तमानमा कम्युनिस्टहरूको उपस्थिति संगठित छैन। केरलामा पछिल्लो चुनावी हार बाबजुद पनि वामपन्थीहरू राजनीतिक रूपमा बलिया छन्। तर पश्चिम बंगाल र त्रिपुरामा फेरि वामपन्थी शक्तिको ठोस अड्डा ढलेको छ। राष्ट्रिय स्तरमा भाकपा (मार्क्सवादी)को कुल मत घटेर सबैभन्दा पछिल्लो आमनिर्वाचनमा सन्दर्भीय २ प्रतिशतमा सीमित भएको छ। कम्युनिस्ट शक्तिहरूको खस्कँदो चुनावी नतिजालाई पुरानो राजनीतिक भाषामा प्रकट हुने पार्टीहरूको राजनीतिक महत्त्वको ह्राससँग जोडेर हेरिएको छ।
भाकपा (मार्क्सवादी) का पश्चिम बङ्गाल सचिव मोहम्मद सलिमका अनुसार सन् १९९० को दशक पछाडि उदाय भएका हिन्दू राष्ट्रवाद र बजार उदारीकरणले राजनीतिक तथा आर्थिक रूपमा कम्युनिस्टहरूलाई कमजोर बनाएको छ। तथापि विज्ञहरूले हिन्दू राष्ट्रवाद, जातीय राजनीतिका साथै महत्त्वाकाङ्क्षाको राजनीति मात्रै कारण कहिले पनि वामपन्थीहरूले पूर्ण स्वीकृति नदिनुपर्ने बताउँछन्।
कम्युनिस्ट शक्तिहरूको कमजोर हुँदै गएको चुनावी नतिजाले मात्र यसको सामाजिक र राजनीतिक सान्दर्भिकतालाई पूरै प्रतिबिम्बित गर्न नसक्ने दाबी पार्टी नेताहरूले गरेका छन्। “हामीले जे कुरामा सोध्ने गर्छौँ त्यो हो, वास्तवमा हाम्रो बिना भविष्य कस्तो देखिन्छ? सीट पनि महत्त्वपूर्ण हो, तर जनताको मनमा हामी हुनु त्यसभन्दा ठूलो कुरा हो,” भाकपा (मार्क्सवादी) का महासचिव एमए बेबीले भने।
