कञ्चनपुरका २७ वर्षीय खगेन्द्र रानाले जन्मजात मस्कुलर डिस्ट्रोफी र समलिङ्गी पहिचानका कारण गम्भीर विभेद भोगेका छन्। रानाले अहिले रेनबो डिसाबिलिटी नेपालमा आवद्ध भएर अपांगता भएका र क्वियर समुदायका व्यक्तिहरूलाई परामर्श दिने काम गरिरहेका छन्। उनी अपांगता र यौनिक अल्पसंख्यकहरूले भोग्ने द्वैध विभेदविरुद्ध संघर्ष गर्दै आत्मनिर्भर बन्न खोजिरहेका छन्।
कञ्चनपुरको लालझाडी गाउँमा जन्मेका खगेन्द्र सानैदेखि जीवनका कठोर यथार्थसँग जुधिरहेका छन्। उनी जन्मजात ‘मस्कुलर डिस्ट्रोफी’ नामक वंशाणुगत रोगबाट पीडित छन्। यस रोगले मांसपेशीहरू क्रमशः कमजोर बनाउँछ, खुट्टाको नसा सुक्छ र हिँडडुल गर्न निकै कठिन बनाउँछ। सामान्य बच्चाले ९–१० महिनामै हिँड्न थाल्छन्, तर खगेन्द्र डेढ वर्षसम्म पनि हिँड्न सकेनन्। परिवारले उनलाई अस्पताल लग्दा वंशाणुगत समस्या पत्ता लाग्यो। यो रोग निको हुँदैन, जीवनभरिको नियमित फिजियोथेरापी र औषधि सेवन आवश्यक छ।
खगेन्द्र पाँच दाजुभाइमध्ये कान्छा हुन्। उनी १५ वर्षका हुँदा बुबा बित्नुभयो। त्यसयता परिवारले उनलाई कहिल्यै पूर्ण सदस्य जस्तो स्वीकारेन। घरका कुनै निर्णयमा उनको विचार लिएन। दाइहरूको विवाहपछि व्यवहार झनै खराब भयो। अपांगता भएको कारण कक्षा ६ पछि स्कुल पठाउन छोडियो। आमाले एक्लैले सम्हाल्न नसकेपछि उनलाई धनगढीको एक धार्मिक आश्रममा पठाइयो। आश्रममा बस्नु, खानु र पढाइ पनि भयो। तर त्यहाँ पनि उनको दैनिक जीवन सहज भएन। अपांगता हुनुका साथै महिलाको जस्तो व्यवहार देखाउँदा धेरैले अपमान र दुर्व्यवहार गर्यो।
आश्रममा किशोरावस्थामा एक जना वरिष्ठ व्यक्तिले उनले अरू कसैले नदेख्ने मौका पाउँदा यौन दुर्व्यवहार गरे। त्यतिबेला उनलाई आफ्नो लैंगिक पहिचानको जानकारी थिएन, न कसैसँग कुरा गर्ने साहस। आश्रममा एक्लै कोठा थिएन, सबैले हलमा सुत्थे। त्यो घटनाले उनलाई वर्षौंसम्म पीडित बनायो। शारीरिक, मानसिक र यौन हिंसा पनि सहेर उनले आश्रममै बसेर प्लस टु पूरा गरे। कोरोना महामारीमा दिदीले दिएको सेकेन्ड ह्यान्ड मोबाइलबाट उनको जीवनमा नयाँ मार्ग खुलेको थियो।
फेसबुक चलाउन थालेपछि उनले यौनिक तथा लैङ्गिक अल्पसंख्यक समुदायका साथी भेटे। साथीहरूको सहयोगमा धनगढीमै यस्ता व्यक्तिहरूका लागि काम गर्ने संस्थामा पुगे र आफू को भएको बुझ्न थाले। ‘त्यहाँ सरहरूले दिएको ओरिएन्टेसनपछि थाहा भयो—म गे हुँ,’ उनी भन्छन्, ‘यो मेरो यौन अभिमुखीकरण हो र कुनै गल्ती वा रोग होइन।’ त्यसपछि उनी चितवनको अर्को आश्रममा एक वर्ष बसे, तर त्यहाँ पनि हेपाइ र दुर्व्यवहार भयो।
अन्ततः धनगढी फर्किए। फेसबुकबाट अपांगता अधिकारसँग जोडिए। तीन महिनाको कृषि सीप तालिम लिएका थिए। त्यही क्रममा आदित्य राईसंग भेट भयो। आदित्यले सञ्चालन गर्ने ‘रेनबो डिसाबिलिटी नेपाल’ संस्था अपांगता र यौनिक तथा लैंगिक अल्पसंख्यक क्षेत्रहरूमा काम गर्छ। २०८० तिर ३ हजार रुपैयाँ बोकेर काठमाडौँ आए। सुरुमा संस्थाको अफिसमै सुत्थे।
काठमाडौँ आएपछि एउटा घटनाले अझै भावुक बनाउँछ। फेसबुकमै बनाएको समलिंगी साथी सँग नियमित कुराकानी हुन्थ्यो। भेट्ने सल्लाह भयो। खगेन्द्रले आफ्नो अपांगताको कुरा बताउँदैनथे। भेट्ने दिन साथीले लठ्ठी टेकेर आउँदै गरेको देख्दा हेप्ने शब्द सुनाए, ‘साले अटिजम पो रहेछ!’ त्यो शब्दले मन टुक्रियो। आदित्यको व्यक्तिगत र संस्थागत सहयोगले नियमित फिजियोथेरापी र औषधि सहज भयो।
अहिले ‘रेनबो डिसाबिलिटी नेपाल’ मा प्रि–एजुकेटरका रूपमा काम गर्छन्। अपांगता भएका र क्वियर पहिचान भएका व्यक्तिहरूलाई परामर्श दिन्छन् र एक्लोपन नहोस् भनेर प्रयास गर्छन्। तर यो प्रोजेक्ट २०८२ डिसेम्बरमा सकिँदैछ, त्यसपछि बेरोजगार हुने डर छ। अपांगता परिचयपत्रबाट तीन महिनामा पाउने ६००० रुपैयाँ औषधीमै सकिन्छ। परिवारले अझै उनको अस्तित्व स्वीकार गरेको छैन।
आमा बाहेक दाइ-भाउजू कोही बोल्दैनन्। भाउजूहरूले त ‘छक्काहरूसँग संगत गरेकाले यस्तो भयो’ भन्छन्। खगेन्द्र भन्छन्, ‘सबैभन्दा कठिन समाजको दृष्टिकोण हो—‘तिमी यस्तो छौ, कसरी जीवन बिताउँछौ, कसरी कमाउँछौ?’ म पनि अरू जस्तै व्यक्ति हुँ, माया, सम्मान र अवसर चाहन्छु।’ आज उनी आफूजस्तै अपांगता भएका क्वियर युवाहरूलाई सहयोग गर्दैछन्। उनीहरूको आत्मविश्वास बढाउन, अधिकारको लागि लड्न साथ दिन सक्रिय छन्।
‘जतिसुकै हिंसा, बहिष्कार र हेपाहीन व्यवहार सहनुपरे पनि आत्मसम्मान र संघर्षले मानिसलाई कहिल्यै हार्न दिन्छैन,’ उनी भन्छन्।
