समाचार सारांश दैलेखकी सुकी बडुवालले श्रीमान्को घरेलु हिंसाबाट पीडित भएर छोराछोरीसहित कर्णाली नदीमा हाम फालेकी थिइन् र श्रीमान्लाई डेढ वर्ष कैद सजाय सुनाइएको छ। सुर्खेतकी माया कठायतले पनि श्रीमान्को चरम यातनाबाट पिडित भएर छोराछोरीसहित भेरी नदीमा हाम फालेकी थिइन् र आत्महत्या दुरुत्साहनको मुद्दा दर्ता भएको छ। कर्णाली प्रदेशमा पछिल्लो पाँच वर्षमा १ हजार ३७५ आत्महत्याका घटनामध्ये ३७२ घटना पारिवारिक कलह र घरेलु हिंसाका कारण भएका छन् भन्ने तथ्यांक प्रदेश प्रहरी कार्यालयले सार्वजनिक गरेको छ। ९ चैत, सुर्खेत। २३ फागुन २०७७ मा विश्वभर श्रमिक महिला दिवस मनाइँदै थियो। महिलामाथिको हिंसाका विरुद्धमा शहरको पाँच तारे होटलमा अभियान सञ्चालन भइरहेका बेला दैलेखकी सुकी बडुवाल (३५) आफ्ना चार छोराछोरी लिएर घरबाट अचानाक बाहिरिनुभयो। उनका श्रीमान् घरमै रक्सी पिउँदै थिए। सुकी करिब डेढ घण्टाको यात्रा पछि छोराछोरीसहित जाक्सी पुगिन् जहाँ आफन्तको घर थियो। तर त्यहाँ नजाई साँझ पुगेर सिधै कर्णाली नदी किनार पुगेकी थिइन्। प्रहरीका अनुसार उनले सुरुमा आफ्ना दुई छोरीको हात एकै डोरीले बाँधेर नदीमा पुर्पुर्याइन्। त्यसपछि छोरा, कान्छी छोरी र आफूलाई पनि एउटै डोरीले बाँधेर कर्णाली नदीमा हाम फालिन्। सुकीले पुर्ण तयारीसहित कर्णाली नदीमा हाम फालेकी थिइन् र आफू मर्न तयार भएपछि श्रीमान्ले छोराछोरीलाई दुःख दिने सोचले उनीहरूलाई पनि साथ लिएर गएको प्रहरी अनुसन्धानले जनाएको छ। सुकीसहित छोराछोरीले कर्णालीमा हाम फालेको समाचारले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूलाई झल्याँ बनायो। सबैको एउटै प्रश्न रह्यो– ‘सुकीले हुर्काएको छोराछोरीलाई किन आफूसँगै कर्णालीमा हाम फाल्न बाध्य गराइन?’ प्रहरीको निष्कर्षमा श्रीमान्को अत्याचारले गर्दा उनले सामूहिक मृत्यु रोजेको पाइयो। यसपछि सुकीका भाइ बजिरबहादुर थापाले आफ्नै भिनाजु मानसिंह बडुवाल (४३) विरुद्ध आत्महत्या दुरुत्साहन मुद्दा दर्ता गराए। उनले जिल्ला प्रहरी कार्यालय दैलेखमा ज्यानसम्बन्धी मुद्दा दर्ता गराएका थिए। मुद्दा दर्ता भएको एक वर्ष पछि, १६ फागुन २०७८ मा दैलेख जिल्ला अदालतले मानसिंहलाई डेढ वर्ष कैद र १५ हजार रुपैयाँ जरिवाना तोकेको छ। न्यायाधीश दण्डपाणि लामिछानेको इजलासले मुलुकी अपराध संहिता ऐन २०७४ को दफा १८५ को उपदफा (२) अनुसार उनलाई सजाय सुनाएको हो।
सुकीकै नियति भोगिन् माया
सुकीको घटनापछि ठीक पाँच वर्षपछि, सुर्खेतकी एक आमाले छोराछोरीसहित भेरी नदीमा हाम फालेकी घटना समाज र मिडियामा फेरि तहल्का मच्चायो। १ चैत २०८२ मा गुर्भाकोट–१२ पिप्लेकी ३८ वर्षीया माया कठायतले आफ्नो ११ वर्षीया छोरी र ५ वर्षीय छोरासहित भेरी नदीमा हाम फालेकी घटनाले फेरि समाज र मिडियामा ठूलो चर्चा पायो। मायाले २९ फागुनमा घर छोडेर छोराछोरीसहित माइती घर पुगेकी थिइन्। गुर्भाकोट–१२ मा रहेको आफ्नै कान्छो बुवाको घरमा उनी छोराछोरी दीपक र आशासहित थिइन्। करीब चार वर्षपछि मायाले कान्छो बुवाको घरमा पर्न आइन् र आफू नशाका बिरामी रहेको र नेपालगञ्जबाट उपचार गराएको बताइन्। तर, मायाकी श्रीमान् भूपेन्द्र कठायतले त्यही दिन राति माइतीमै पुगेर मायालाई कुटपिट गरे। मायाका कान्छा बुवाअमरदेव गिरीका अनुसार, “छोरी नेपालगञ्जबाट नभई श्रीमान्को अत्याचार सहन नसकेर आएकी थिइन्। ज्वाइँले हाम्रै अगाडि कुटपिट गरेपछि छोरीले आफूमाथि भएको अत्याचारका घटना सुनाइन्।”
दिल दियो
दशैं अगाडिसम्म माया र भूपेन्द्रको सम्बन्ध ठीकठाक थियो। भूपेन्द्र भारतमा मजदुरी गर्दै आएका थिए र चाडबाडमा मात्र घर आउँथे। मायाले सम्पूर्ण घर–परिवारको व्यवस्थापन गर्दै आएकी थिइन्। गत दशैंमा भूपेन्द्रले अब भारत नजाने र गाउँमै अटो रिक्सा चलाउने निर्णय गरेका थिए। तर एक दुई महिनापछि भूपेन्द्रको व्यवहार परिवर्तन भयो। उनी मदिरा र नशाको लतमा परे। राति १२-१ बजे घर आउन थाले र मायाकै अगाडि घण्टौं अन्य महिलासँग भिडियो कल गरे। मायाले सोध्दा कुटपिट गर्थे। तीन महिना अघिको टाउकोमा लागेको चोट अझै दुख्ने मायाले परिवारलाई सुनाएकी थिइन्। घरमा खुकुरी राखिएको र दैनिक मार्ने धम्की दिने गरिएको थियो। नाङ्गो गरी अपमान गरिन्थ्यो र दुई–तीन दिनको अन्तरालमा कुटपिट हुन्थ्यो। दुई रात माइतीमा आश्रय लिएकी माया, श्रीमान्को घर जानुभन्दा भेरी नदीमा छोराछोरीसहित हाम फाल्ने निर्णयमा पुगिन्। मायाका बुवाअमरदेव गिरी र दाजुले आत्महत्या दुरुत्साहन मुद्दा दर्ता गराएका छन्। श्रीमान्को चरम यातनाले मायाले छोराछोरीसहित भेरी नदीमा हाम फालेको जाहेरीमा उल्लेख छ। बुवाले दहित गरेको छ कि दैनिक मदिरा सेवन गरी छोरी र नाति–नातिनालाई यातना दिने कारण मायाले यस्तो अन्तिम कदम चाल्न बाध्य भएकी हुन्।
०००
श्रीमान्को दिने चरम यातना, समाजको अपमान र छोराछोरीप्रतिको जिम्मेवारीका विकल्प नभएमा सुकी र माया अहिले आफ्नो जीवन परिवारसँग शान्तिपूर्वक बिताइरहेका हुन्थे। श्रीमान्को अत्याचार र असहाय माइतीका कारण यी आमाले कर्णाली र भेरी नदीमा हाम फाले पनि यी कथा कुनै चलचित्रभन्दा कम छैनन्। माया कठायतको घटनामा जीवन जिउन विकल्प नभएर छोराछोरीलाई पनि लिएर हाम फालेको देखिन्छ। सुकीले पनि आफ्ना चार सन्तानसहित जीवन समाप्त गरिन् जसलाई उनले रगत र पसिना बगाएर हुर्काएकी थिइन्। यस्ता घटनामा राज्य भने कायमै, छिमेकी र परिवार पनि मौन रहने प्रवृत्ति छ। श्रीमान्ले अत्याचार गर्दा ‘यो श्रीमान्–श्रीमतीको मात्र कुरा हो’ भन्दै परिवार र छिमेकी मौन रहने र माइतीले समेत चुप बस्ने अवस्था छ। माया कठायतको गाउँमा पनि यो विषयमा गाउँले बोल्न तयार भएनन्। एक महिला बोल्न खोज्दा श्रीमान्ले ‘अर्काको कुरा छोड, तँलाई के मतलब’ भन्दै रोक्ने प्रयास गर्यो। कथिलामा छोराछोरीसहित नदी किनार पुगेकी आमाहरूलाई फर्कने वा भेरी–कर्णालीको भेलसँगै हराउने तथ्यांक छैन। घरेलु हिंसा र अपमानको पीडा लिएर जीवन सजिलै बिताउन सकिँदैन।
यौन अधिकारकर्मी रचना सुनार भन्छिन्, “उपायविहीन महिलाले मृत्युको विकल्प बाहेक के सोच्लान्? माया र सुकीको अवस्था पनि त्यही हो। कुनै विकल्प नदेखेपछि अन्तिम विकल्प त्यही देखिन्छ।” आमाहरू जब नदीमा हेल्छन्, त्यसपछि मात्र अभियान चलिन्छ तर कारणहरू बुझ्न वा समाधान गर्न चासो हुँदैन। नदीको छालभन्दा समाजको पिडाले बढी गहिरो चोट पुर्याउँछ। “आमाहरू आफ्ना सन्तान बोकेर नदी किनार पुग्दैनन्। परिवार, समाजको व्यवहारले धकेल्दै त्यहाँ पुर्याउँछ। अब मृत्युपछि मात्र होइन, कारणहरू पनि समीक्षा गर्नुपर्ने बेला आएको छ। यस्तो घटना दोहोरिन नदेऊ।”
०००
सुकी र माया जस्ता घटनाका कारण ती महिलाहरू अत्याधिक घरेलु हिंसाका सिकार भएर मानसिक रूपमा विचलित भई सामूहिक मृत्युवरण रोजेको मानसिक रोग विशेषज्ञ डा. सुशील समदर्शी बताउँछन्। “साइकोलोजी डिस्टर्ब हुँदा आफूले साथमा राखेका मूल्यवान वस्तुहरू साथ लैजान चाहन्छन्। चरम घरेलु हिंसाको स्थिति पनि त्यस्तै सोच उत्पन्न गर्छ,” डा. समदर्शीले भने। यस्ता मानिसहरूमा कहिलेकाहीं पहिले अरूलाई चोट पुर्याएर पछि आत्महत्या गर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ। डा. समदर्शीका अनुसार, दुई वर्षअघिको एउटा घटना दैलेखमा भएको थियो, जहाँ एक व्यक्तिले अगाडै परिवारका सदस्यको हत्या गर्दै पछि आत्महत्या गर्न खोज्दा प्रयास असफल भएर जेलमा छन्। डा. समदर्शीले भने, “माया माइती जानुभन्दा भेरी नदीमा हाम फाल्न सहज मान्थिन् र त्यो आकस्मिक थिएन। उनलाई यति धेरै यातना गरियो कि त्यो सम्हाल्न सक्ने हिम्मत नपाइन्।”
पछिल्लो पाँच वर्षमा कर्णाली प्रदेशमा १ हजार ३७५ आत्महत्यामध्ये ३७२ घटना पारिवारिक कलह र घरेलु हिंसाका कारण भएका छन्। प्रदेश प्रहरी कार्यालयको तथ्यांक अनुसार, सन् २०७८ देखि २०८२/८३ सम्म यस्ता घटना बढी भएका छन्। २०७८ यता प्रदेशमा ८५२ बलात्कारका घटना र ८ बलात्कारपछि हत्या भएका घटनाहरू प्रदेश प्रहरी कार्यालयले सार्वजनिक गरेको छ। मदिरा, लागुऔषध र घरेलु हिंसाका घटनाहरू कर्णालीमा तीव्र रूपमा वृद्धि भएको छ।
मनोवैज्ञानिक कारण डा. नवराज केसीले लेखेको पुस्तक स्वस्पर्श मा ‘सानी नानी’ नामक अध्यायले यस्ता घटनाका मनोवैज्ञानिक कारणलाई उजागर गरेको छ। उनले मार्टिन सेलिगम्यानले सन् १९६७ मा गरेको अनुसन्धान समेटेका छन्। पहिलो चरण मार्टिनले पेन्सिलभेनिया युनिभर्सिटीको ल्याबमा केही कुकुरलाई एउटा बाकसमा राखेर करेन्ट दिएका थिए। पहिलो समूहका कुकुरहरूलाई नजिकको बटन थिच्दा करेन्ट बन्द हुने तालिम दिइएको थियो। तिनीहरू करेन्टबाट छिट्टै मुक्त भए र बच्न सफल भए। दोस्रो समूहका कुकुरलाई कुनै बच्ने बाटो या तालिम नदिई करेन्ट दिइयो। तिनीहरू कराउँदै भाग्न प्रयास गरे तर असफल भए र अन्ततः विवश भए। यो अनुसन्धानले देखाउँछ कि दीर्घकालीन दुख भोग्ने अवस्थामा प्राणीहरूमा कष्ट सहने प्रवृत्ति फरक हुन्छ।
दोस्रो चरण अब दुवै समूहलाई एउटा नयाँ बाकसमा राखियो, जसको आधा भागमा करेन्ट लाग्ने र आधा भागमा नलाग्ने व्यवस्था थियो। पहिलो समूहका कुकुरहरू करेन्ट लाग्न थालेको देख्ने बित्तिकै करेन्ट नलाग्ने भागतिर भागे र आफूलाई बचाउने प्रयास गरे। तर दोस्रो समूहका कुकुरहरूले कुनै प्रयास गरेनन् जसलाई यसअघि करेन्टबाट बच्ने उपाय दिएको थिएन। तिनीहरू करेन्टले ग्रसित भुइँमा ढले र असहाय भए। (पुस्तक: स्वस्पर्शको अंश लेखकको अनुमति अनुसार राखिएको हो, पुस्तकको १५१-१५३ पृष्ठबाट लिइएको।)
डा. केसीका अनुसार, निरन्तर दुखले शरीरमा ‘स्ट्रेस हर्मोन’ उत्पादन गर्छ, जसले दिमागको सकारात्मक सोच्ने भागलाई रोक्दछ र मानिस समस्याबाट बच्न प्रयास नगर्न उत्प्रेरित गर्दछ। जीवित प्राणीहरूमा यस्तो प्रवृत्तिलाई ‘लर्न हेल्पलेसनेस’ भनिन्छ जुन मानिसहरूमा समेत पाइन्छ। सुकी र माया जस्ता महिलाहरूले घरेलु हिंसा र अत्याचार झेल्दा यस्तै मानसिक अवस्थाबाट गुज्रिन्छन्।
