विशेषज्ञहरूले बताएका छन् कि सनस्क्रीनले छाला क्यान्सरबाट सुरक्षा प्रदान गर्छ र दैनिक प्रयोगले भिटामिन डीको स्तरमा महत्वपूर्ण कमी ल्याउँदैन। बिहान १० देखि दिउँसो ३ बजेसम्म १०–२० मिनेटसम्म हात, अनुहार र खुट्टा खुला राखेर घाम लिन सकिन्छ र त्यसपछि सनस्क्रीन लगाउनु उपयुक्त हुन्छ। घामले छालामा पुर्याउने क्षतिको रोकथाम गर्न हामी सनस्क्रीन प्रयोग गर्छौं। धेरैलाई चिन्ता हुन्छ कि यसले शरीरमा भिटामिन डीको उत्पादन रोक्छ र हड्डी कमजोर बनाउँछ। के यो चिन्ता वैज्ञानिक दृष्टिले पूर्ण सत्य हो वा आंशिक मिथक मात्रै हो?
विशेषज्ञ र पछिल्ला अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि सनस्क्रीनले छाला क्यान्सरबाट प्रभावकारी सुरक्षा दिन्छ र दैनिक सामान्य प्रयोगले भिटामिन डीको स्तरमा उल्लेखनीय कमी ल्याउँदैन। तर नेपाल जस्तो देशमा, जहाँ घाम प्रशस्त छ तर पनि ४०–७० प्रतिशत मानिसमा भिटामिन डीको कमी देखिन्छ, सही सन्तुलन कायम गर्नु अत्यन्त जरुरी छ। भिटामिन डी शरीरका लागि अत्यावश्यक पोषक तत्व हो। यसले हड्डी र दाँतको स्वास्थ्यलाई मजबुत बनाउने मुख्य भूमिका खेल्छ र क्याल्सियम तथा फस्फोरसको अवशोषण बढाएर अस्थिपोरसिस जस्ता रोगहरूबाट बचाउँछ।
जब छाला सूर्यको यूभीबी किरणसँग सम्पर्कमा आउँछ, छालामा रहेको ७–डिहाइड्रोकोलेस्ट्रोलले भिटामिन डी३ उत्पादन गर्छ, जुन शरीरले सक्रिय रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ। नेपालमा महिलाहरू, घरभित्र बस्नेहरू र प्रदूषणयुक्त शहरहरूमा बस्नेहरूमा यो कमी बढी देखिन्छ। भिटामिन डीले क्यान्सरबाट बचाउँछ कि भनी अध्ययनहरू मिश्रित छन्। केही अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि भिटामिन डीले यूभी किरणबाट भएका डीएनए क्षति मर्मत गर्न मद्दत गरी नन–मेलानोमा छाला क्यान्सरको जोखिम कम गर्न सक्छ।
सनस्क्रीन र भिटामिन डीको सम्बन्ध बुझ्दा दुई पक्ष स्पष्ट हुन्छन्। जब छाला घाममा आउँछ, भिटामिन डी उत्पादन हुन्छ। सनस्क्रीनले यूभीबी किरणहरूलाई रोक्ने भएकाले यसले भिटामिन डी उत्पादनमा केही प्रभाव पार्न सक्छ। प्रयोगशाला परीक्षणमा पूर्ण रूपमा सनस्क्रीन लगाउँदा भिटामिन डी उत्पादन रोकिन सक्छ। तर वास्तविक जीवनमा फिल्ड ट्रायल र अवलोकनात्मक अध्ययनले यसको प्रभाव न्यून देखाएका छन्। धेरै अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि दैनिक सामान्य प्रयोगले भिटामिन डीको स्तरमा उल्लेखनीय कमी ल्याउँदैन।
नेपालमा यति धेरै भिटामिन डी कमी किन छ? घाम प्रशस्त भए पनि अध्ययनहरूले ४२–७० प्रतिशत मानिसमा कमी देखा परेको छ। मुख्य कारणमा आधुनिक जीवनशैलीका कारण घरभित्र बढी बस्ने बानी, लुगा र स्कार्फले शरीर ढाक्ने चलन लगायत छन्। साथै वायु प्रदूषणले यूभीबी किरण घटाउनु, माछा, अण्डा, दूध जस्ता खाद्य वस्तुको कम सेवन पनि कारण हुन्। शरीरमा भिटामिन डीको कमी पूरा गर्न घाम बाहेक अन्य उपायहरू पनि पर्याप्त छन्। छोटो समयको सुरक्षित घामले ठूलो मद्दत गर्छ।
नेपालमा बिहान १० देखि ३ बजेभित्र १०–२० मिनेटसम्म हात, अनुहार र खुट्टा खुला राखेर घाम लिन सकिन्छ। घाम लिइसकेपछि सनस्क्रीन प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ। खानेकुराबाट पनि भिटामिन डी प्राप्त गर्न सकिन्छ। माछा, अण्डाको पहेँलो भाग, घाममा सुकाएको च्याउ, दूध, दही र फोर्टिफाइड खानेकुरा नेपालमा सजिलै उपलब्ध छन्। यी खाद्य वस्तुहरू हप्तामा २–३ पटक सेवन गर्दा भिटामिन डीको पूर्ति हुन्छ। यदि कमी धेरै छ भने डाक्टरको सल्लाह अनुसार सप्लिमेन्ट लिन सकिन्छ। सप्लिमेन्ट सुरु गर्नु अगाडि रगत जाँच गर्नु जरूरी हुन्छ।
ध्यान दिनुपर्ने महत्वपूर्ण कुराहरूमा घाममा निस्कँदा एसपीएफ ३० वा माथिको सनस्क्रीन प्रयोग गर्नुपर्छ र हरेक २ घण्टामा पुनः लगाउनु पर्छ। लुगा, टोपी, छाता र छायाँको उपयोगले छाला क्यान्सरबाट बचाउन मद्दत गर्छ। छोटो समय बिहानको घाम १०–२० मिनेट लिन सकिन्छ तर दिउँसो ११ देखी ३ बजेसम्म लामो समय घाममा बस्न हुँदैन। विशेष गरी महिला, वृद्धवृद्धा र घरभित्र बस्नेहरूले भिटामिन डीको स्तर जाँच गर्न नियमित रूपमा डाक्टरसँग परामर्श लिनुपर्छ।
