समाचार सारांश म्याग्दीको तातोपानी प्राकृतिक तातोपानी कुण्डमा वार्षिक २४ हजारभन्दा बढी मानिस उपचारका लागि आउने र दैनिक ६०० देखि ८०० जनाको उपस्थिति हुने गरेको छ। तातोपानी कुण्डको आयस्ताबाट २०० घरपरिवारले प्रत्यक्ष रोजगार पाएका छन् भने स्थानीय विद्यालय, प्रहरी चौकी र स्वास्थ्य चौकीलाई आर्थिक सहयोग भइरहेको छ। तातोपानी कुण्डमा धार्मिक स्थल स्थापना गरी व्यवसायिकरण गरिएको छ र यसबाट हुने आयस्तालाई राज्य, नगरपालिका र समुदायमा वितरण गर्ने व्यवस्था गरिएको छ। म्याग्दीको परिचयमा म्यागासेसे पुरस्कार विजेता, पूर्वमन्त्री तथा भर्खरै निर्वाचित सांसद महावीर पुन पनि छन्। यहाँ घोरेपानी, पुनहिल र अन्नपूर्ण आरोहणको पदमार्ग तथा बेसक्याम्प छन्, जहाँबाट मौरिस हर्जोगले सन् १९५० को जूनमा पहिलो अन्नपूर्ण शिखर आरोहण गरेका थिए। भुरुङ तातोपानी पनि यही छ। २०३१ सालतिर शिक्षक सोमनाथ प्यासीले कम्युनिस्ट विचार प्रचार गरेपछि जनताले बनाएको आधार इलाका र दमनको कथा गाउँ दोवा पनि यही छ। भीमप्रसाद गौचनले गरेको अत्याचारका कथा पनि छन्। पर्वत राज्यको राजधानी बेनी पनि यही हो। धौलागिरि हिमाल पनि यहीँ छ। यहाँ सदियौंदेखि सिङ्गा तातोपानीको प्रयोगले रोगसँग लड्ने प्रणालीको कथा छ। यसअघि केही भूमिका आवश्यक छ। तुलु राजा, सुब्बा नरसिंह मल्ल र पाखापानी मेरो साथमा छन् चन्द्रप्रकाश बानियाँको उपन्यास ‘तुलु राजा’ र कमरेड मोहनविक्रम सिंहको ‘जलजला’। म्याग्दीको पहिलो पढाइ तुलु राजाको कथा गर्दा राम्रो लाग्यो। तुलु राजाको कथाले वि.सं. १८९७ मा म्याग्दी पाखापानीमा भएको ऐतिहासिक वर्गसङ्घर्ष, राज्यविरुद्धका किसानहरूको विद्रोह र दमन चित्रण गर्दछ। यो पर्वतलाई गोर्खाले अधीनस्थ बनाएको समयको प्रसङ्ग हो। त्यतिबेला नेपाल दरबारमा थापाहरूको शासन कमजोर हुन थालेपछि पाँडेहरू आए। पाल्पा गौंडाको प्रशासनमा बागलुङ र पर्वत थिए। नरसिंह मल्ल, पाल्पा गौंडाको मुख्तियार रणदल पाँडेको विश्वास जितेर बेनीको मुख्य प्रशासक थिए। स्थानीय रूपमा थकाली दलले किसानका घरखेत अँठ्याउँथे। पर्वत गोर्खालीको नियन्त्रणमा आएपछि तामाखानी ठेकेदारलाई जिम्मा दिइयो। नभएको ज्याला दिएर टामा खनाउने स्थानीय श्रमिकहरू थिए। किसानहरूलाई न्यूनतम ज्याला र अत्यधिक काम गराईन्थ्यो। त्यसमाथि ठेकेदारहरूले ज्याला दिनेहरूलाई ठगी गर्थे। चौकीले धिकी दिएर किसानहरूलाई आफ्नो जमिन गुमाउनु परेको थियो। पाखापानीका बुधे पाइजाको कान्छो छोरा तुलेले गाउँका मुखियालाई बुझाएर किसानलाई ऋण मुक्त गरायो, अनिकालबाट बचायो र साहु र ठेकेदारको शोषणविरुद्ध लडे। तर नरसिंह मल्लले तुलुलाई दमन गर्यो। नतिजा तुलु र धेरै कृषकहरू मारिए। लाटी नामकी युवती, जसलाई नरसिंह मल्लले तेस्रो पत्नी बनाउन खोजेको थियो, तुलुसँग विवाह गरेपछि नरसिंहले लाटीलाई बलात्कार गर्यो र उनी गर्भवती भएपछि आत्महत्या गरिन्। पाखापानी गाउँमा तुलु राजा र लाटी रानीको कथा बसाइँ साँचिएको छ। नेपालको आधिकारिक इतिहासमा यी घटनाहरू उल्लेख छैनन्, तर तत्कालीन सरकारी कागजातहरूमा तिनीहरूको नाम उल्लेख छ। यो कथा गोर्खाली राजाहरूको शासनकालको स्थानीय वर्ग संघर्षको महत्वपूण अध्याय हो। लेखकले मार्क्सवादी दृष्टिले इतिहासको चित्रण गरेका छन्। यसरी म्याग्दीका नयाँ चिनारी भएका चन्द्रप्रकाश म्याग्दी ‘महारानी’ उपन्यासको लागि पाएको मदन पुरस्कारले उनको लेखनलाई थप प्रोत्साहन दिएको छ।
जता माया उतै छ नजर… बाल्यकालको वनपाखामा गाइने गीत: बेनीको बजार, जता माया उतै छ नजर, किरेमिरे जाले रुमाल! अहिले ऊ उमेरमा फर्किएर भन्छ: हे… बेनी बजारमा झर मायालु… मेरो परे है भर मायालु, आउँदा टेलिफोन गर मायालु… (म नाच्न खोज्दा आँगन तुरुन्त टेढो हुन्छ, होइन भने मलाई पनि गीतमा नाच्न मन लाग्छ।)
तातोपानी जान ८ किलोमिटर पश्चिम म्याग्दी नदीको उत्तर किनारबाट जानुपर्ने भएकाले पहिले बेनीको चर्चा आवश्यक छ। बेनी बजारलाई कालीगण्डकी नदी र म्याग्दी खोलाले घेरिएका छन्। यस क्षेत्रले पर्वते मल्ल राज्यको शीतकालीन राजधानी भएर दशकौंको साल्ट रुटको भूमिका खेलेको छ। रावणका हजुरबा पुलस्त्य ऋषि यहाँ आएर तपस्या गरेको कथित स्थान पनि छ। यहाँ पुन म्याग्दी मगरहरूको आगमनको इतिहास हजारएक सय वर्ष हो। उनीहरूको आदिथलो सम्भवतः तिब्बतको खाम क्षेत्र हो। पहिले यो क्षेत्र जुम्ली खस राज्यमा पथ्र्यो, पछि थापा र मल्ल राजाहरूले आ-आफ्नै राज्य बनाए। बेनी अहिले जिल्ला सदरमुकाम र विभिन्न व्यवसायीहरूको केन्द्र बनेको छ। हामी चैत महिनाको पहिलो दिन साँझ ५ बजे लक्ष्मीजीसँग बस गरेर १० घन्टे यात्रापछि बेनी पुगेका थियौं। बसपार्कमा झरी भएका कारण ट्याक्सीले तल्लो तातोपानी बजारका लागि बढी भाडा माग्दा अलि समस्या भयो, तर हामी त्यहि गयौं।
तातोपानी उपचारको अर्थ–राजनीति ओखतीमुलो नपत्याएपछि मानिसहरूमध्ये धेरै यहाँ उपचारको विकल्प खोज्न आउँछन्। यहाँ नसा च्यापिएको, जोर्नी दुखेको, चोटपटक भएको, बाथ भएका र जटिल रोगबाट मुक्त हुने विश्वासमा दैनिक ६०० देखि ८०० जना आउँछन्। म्याग्दीका आदिवासीहरूले सयौं वर्षदेखि प्राकृतिक उपचारको रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्। होटल र होमस्टेहरुले गाउँको माथिल्लो र तल्लो बजार दुवै भरेका छन्। सुविधा अनुसारको धेरै विकल्प यहाँ उपलब्ध छन्। यहाँको दैनिक कारोबार लाखौंमा हुन्छ जसले दुई सय बढी परिवारलाई रोजगारी दिएको छ। जनप्रतिनिधिले यो रकमबाट विद्यालय, प्रहरी र स्वास्थ्य चौकीलाई सहयोग गर्दै आएका छन्। तातोपानी प्राकृतिक स्रोतको एक उदाहरण हो जुन व्यवसायीक रूपमा विकास हुँदैछ। यहाँको कुण्डहरूको व्यापार, सेवा र पर्यटनले स्थानीय अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्याइरहेको छ।
कथा आफ्ना–आफ्ना ७ जना स्थानीय बासिन्दा र आगन्तुकका कथा प्रस्तुत छन् जसले तातोपानी क्षेत्रमा बसाइँ र इतिहासका पाटाहरू देखाउँछन्। उनले तातोपानीको लाभ र उपचारका अनुभव साझा गरेका छन्। कतिले भारत, जापान, दिल्लीमा बसेर पनि आफ्नो जीवन कथा सुनाएका छन्। अहिले वृद्ध हुँदै गएर उपचारको लागि तातोपानी आउनेहरू बढेका छन्। सामूहिक रुपमा आएको जनताले तातोपानी जलाशयलाई पर्यटनको मुख्य गन्तव्य बनाउँदै धार्मिक र व्यवसायीक प्रसारण समायोजन गरेको छ। तीन युगको गठबन्धन तातोपानी कुण्डमा धार्मिक स्थल स्थापित गर्दै जलकुण्डलेश्वर महादेव र जलदेवी भगवतीको मूर्ति राखेर व्यवसायीकरण गरिएको छ। यहाँ भक्तजनहरू दर्शन गरी पूजाआजा गर्छन्। यो प्राकृतिक स्रोत र धार्मिक विश्वासको अद्भुत संयोग हो। कतिपयले यसको आर्थिक आयलाई राज्य, नगरपालिका र समुदायमा वितरण गर्ने व्यवस्था गरेकाले सार्वजनिक हितमा सञ्चालन भइरहेको देखिन्छ। यसको लाभलाई नजिकै व्यवस्थापन गरी आपसी न्यायपूर्ण वितरण आवश्यक छ। समुदायले गरेको प्रयास प्रशंसनीय छ र यसबाट प्राप्त लाभ दीर्घकालीन रुपमा टिकियोस्।
अन्त्यमा, स्थानीय समुदाय, कुण्ड व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष कृष्ण खड्का र सचिव कुमार केसी, साथै होटल थापाको परिवारलाई हार्दिक धन्यवाद व्यक्त गर्दछौं। (नोट: भेट भर्खरै निर्वाचित भएका हरिकृष्ण श्रेष्ठ, एमाले म्याग्दी अध्यक्ष बालकृष्ण सुवेदी, र अन्य राजनीतिक व्यक्तित्वहरूसँग पनि भएको छ। यसबारे पछि थप लेखिनेछ।)
