इरान, अमेरिका र इजरायलबीच ४० दिने युद्धपछि एउटा अनौठो निष्कर्ष निस्किएको छ- इरानका लागि सबैभन्दा शक्तिशाली अस्त्र परमाणु क्षमताभन्दा पनि रणनीतिक रूपमा होर्मुज जलमार्गमाथिको नियन्त्रण हुन सक्छ। सुरुदेखि नै यस युद्धलाई भीषण बमबारी र मुख्य नेता तथा महत्वपूर्ण स्थलहरूमा प्रहार गरेर इरानमा सत्तापलट गर्ने प्रयासको रूपमा हेरिएको थियो। प्रतिक्रिया स्वरूप इरानले अमेरिकाका खाडी क्षेत्रका साझेदार देशहरूमा क्षेप्यास्त्र र ड्रोन आक्रमण गर्यो। सैन्य दबाब बढेपछि उसले आफ्नो ध्यान पर्सियाली खाडीलाई विश्व बजारसँग जोड्ने सानो जलमार्गमा आवतजावतमा प्रभाव पार्ने विषयमा केन्द्रित गरायो। छिट्टै त्यहाँका अमेरिकी साझेदारहरू, जो तेल र ग्यासको निरन्तर आपूर्तिमा निर्भर छन्, मा ठूलो दबाब सिर्जना गरियो।
इस्लामिक रेभोल्युशनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) का अधिकारीहरूले जलमार्गको नियन्त्रणले पारंपरिक सैन्य कारबाहीभन्दा धेरै रणनीतिक लाभ दिने कुरा बुझेका छन्। विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा धम्की दिएर इरानले अमेरिकालाई आफ्नो नीतिमा परिवर्तन गर्न बाध्य पार्यो। अन्ततः उक्त जलमार्गको पुनः सञ्चालन र सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने विषय अमेरिकी वार्तामा मुख्य सर्त बन्यो। आक्रमण भए जलमार्ग बन्द गर्ने धम्की दिइरहे पनि यसअघि इरानले कहिल्यै पूर्ण रूपमा जलमार्ग अवरुद्ध गरेको थिएन। १९८० देखि १९८८ सम्मको इरान-इराक युद्धमा पनि तेल ट्याङ्करहरूमा आक्रमण भए तापनि जलमार्ग बन्द भएन।
अहिले केही इरानी कमाण्डर र अधिकारीहरूले होर्मुज जलमार्गमाथि इरानको नियन्त्रणको भविष्यबारे छलफल गरिरहेका छन्। इरानी संसदको राष्ट्रिय सुरक्षा आयोगले मस्यौदा गरेको प्रस्तावमा जलमार्गबाट आवतजावत गर्ने पानीजहाजहरूबाट शुल्क लिने विषय समावेश छ। एक सांसदले इरानले प्रत्येक तीन ब्यारल तेलमा एक डलर शुल्क लिने प्रस्ताव गरेको बताएको छ। इरानको सरकारी सञ्चार माध्यमले युद्धबिरामपछि आफ्नो विजयको संकेत दिएका छन्। कुवेतस्थित इरानी दूतावासले इरानका पूर्व सर्वोच्च नेताको “जब अल्लाहको विजय हुन्छ” शीर्षकको भिडियो पोस्ट गरेको छ।
आईआरजीसीसँग सम्बन्धित फार्स समाचार संस्थाले भनेको छ, “इरानको युद्धबिराम योजनामा आर्थिक प्रतिबन्ध हटाइने, युद्ध क्षतिको क्षतिपूर्ति दिने र अमेरिकी फौजको फिर्ती हुने छ।” वरिष्ठ इरानी अधिकारीहरूले पनि यस्तै अभिव्यक्ति दिएका छन्। इरानका उपराष्ट्रपतिको वक्तव्यमा युद्धका सुरुवाती समयमा मारिएका सर्वोच्च नेता अली खामेनेईतर्फ संकेत गर्दै “खामेनेई सिद्धान्त” को जीत भएको उल्लेख गरिएको छ। तर विजयको यो दाबी भौतिक यथार्थभन्दा कमजोर देखिन्छ। इरानी सेनाले गम्भीर क्षति भोगेको छ। वर्षौंसम्म जारी अमेरिकी आर्थिक प्रतिबन्धले कमजोर अर्थतन्त्र अझ कमजोर बनाएको छ। युद्ध अवधिमा कम्तीमा १३ जनालाई मृत्युदण्ड दिइएको छ।
यी सबै कदमहरूले संस्थाभित्र आन्तरिक विरोधको गहिरो चिन्ता झल्किन्छ। शान्तिवार्ता पछि जलमार्ग खोलेर सञ्चालन गर्न अमेरिकाले मुख्य माग राखेको थियो – तर यस माग पुरा हुनु सजिलो देखिँदैन। बुधबारको चेतावनीमा इरानले आईआरजीसीको अनुमति बिना जलमार्ग प्रयोग गर्ने जहाजलाई “लक्षित गरिने र नष्ट गरिने” चेतावनी दिएको छ। ह्वाइट हाउसकी प्रेस सचिव क्यारोलाइन लेभिटले यस “अस्वीकार्य” अवस्थाबारे राष्ट्रपति ट्रम्पलाई जानकारी गराएको बताइन्। इरानका उपविदेशमन्त्री सैइद खातिब्जादेहले बिहीबारको अन्तरवार्तामा भने, इरानले जलमार्गमा “सुरक्षित आवतजावतका लागि सुरक्षा” व्यवस्था गर्नेछ। उनले यो जलमार्ग हजारौं वर्षदेखि खुला रहेको र अमेरिकी आक्रमणभन्दा पहिले नै खुला रहेको बताए।
तर उनले भने, “जब अमेरिका आक्रामकता छोड्नेछ तब मात्र जलमार्ग पुनः खुल्नेछ।” उनले इजरायलको लेबननमाथिको आक्रमणलाई संकेत गर्दै यस्तो बताएका हुन सक्छन्। खातिब्जादेहले इरानले “अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र कानुनको पालना गर्ने” स्पष्ट पारे। तर उनले भने, जलमार्ग अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री क्षेत्रभित्र नपर्ने र त्यस कारण सुरक्षित आवतजावत “इरान र ओमानको सद्भावमा निर्भर” रहने दाबी गरे। जलमार्ग अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री कानुन र संयुक्त राष्ट्रसंघ समुद्री कानुन सम्बन्धी महासन्धि (यूएनसीएलओएस) अन्तर्गत संचालित छ, जसले गैर-सैन्य समुद्री यातायात सुरक्षा व्यवस्थापन गर्दछ।
