समाचार सारांश तेह्रथुमको म्याङलुङ नगरपालिका र फेदाप गाउँपालिकाको सिमाना खोरुङ्वा खोलाको किनारमा परम्परागत काठकुंदने सिप आज पनि जीवित छ। कुमार विकले स्थानीय प्रविधि प्रयोग गर्दै काठबाट परम्परागत सामग्रीहरू उत्पादन गरिरहेका छन् र बजार विस्तार गरिरहेका छन्। यस सिप संरक्षणका लागि संरचनागत पहल र युवालाई आकर्षित गर्ने योजना आवश्यक छ। ६ वैशाख, तेह्रथुम। बिहानको पहिलो घामले पहाडका काख उज्यालो पार्दै गर्दा खोरुङ्वा खोलाको किनारमा एउटा फरक दृश्य देखिन्छ। पानीको सुस्केरा, चिसो हावाको स्पर्श र काठमा ठोक्किने औजारहरूको तालसँगै यहाँ श्रमको जीवित संगीत बजिरहेको हुन्छ। यही संगीतसँगै केही हातहरू आफ्नो जीवन, सपना र भविष्य काठमा कुँदिरहेका हुन्छन् – निरन्तर, निःस्वार्थ र मौन। तेह्रथुम जिल्लाको म्याङलुङ नगरपालिका र फेदाप गाउँपालिकाको सिमाना खोरुङ्वा खोला किनारमा बिहानको पहिलो घामसँगै एउटा पृथक संसार जाग्छ। थाक लगाइएका काठका मुढा, तीलाई आकार दिने हातहरू र दिनभरि चलिरहने सिपको अभ्यास – यी सबै मिलेर एउटा जीवित परम्पराको कथा सुनाउँछन्। यही परिवेशमा विगत दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि आफ्नो जीवन काठसँग जोड्दै आएका छन् ताप्लेजुङ आठराई त्रिवेणी गाउँपालिका–५ चाँगेका कुमार विक। उनका लागि काठ केवल कच्चा पदार्थ होइन, सम्भावनाहरूको स्रोत हो। खोलाको पानीको बहावलाई उपयोग गरेर मोटर चलाउँदै काठ कुँद्ने उनको तरिका स्थानीय प्रविधिको उत्कृष्ट उदाहरण हो। सीमित स्रोतसाधनका बीच पनि सिर्जनात्मक सोच र अभ्यासले कसरी उत्पादनशील काम गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा उनीबाट सिक्न सकिन्छ। कुमार बिहान झिसमिसे देखिनै बेलुकीसम्म काठसँग रमाइरहेका हुन्छन्, कहिले खोप्दै, कहिले घोट्दै, कहिले नयाँ आकार दिँदै। यही निरन्तर अभ्यासले उनलाई जिल्लामै निपूर्ण काठकुंदने हस्तकर्मीको रूपमा चिनाएको छ। उनका हातबाट निस्कने सामग्रीहरू ग्रामीण जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा गाँसिएका छन्। दूध जमाउने ठेकी, तेल राख्ने चौथा, तोङ्वा राख्ने भाँडो, खुर्पेटा जस्ता सामग्रीहरूमा दैनिक प्रयोगको आवश्यकता मात्र नभई सांस्कृतिक पहिचान पनि जोडिएको छ। विशेषगरी तोङ्वासँग सम्बन्धित सामग्रीहरूको माग अझै बलियो छ किनकि यसले पूर्वी पहाडी समाजको जीवनशैली र आतिथ्य संस्कृतिलाई झल्काउँछ। यही कारणले उनको उत्पादनहरू स्थानीय बजारबाट शुरू भएर ताप्लेजुङको फुङलिङ हुँदै तराईका विभिन्न ठाउँसम्म पुगिरहेका छन्। फोनमार्फत अर्डर आउन थालेपछि बजारको पहुँच विस्तार भएको छ र यही पेसाबाट आएको आम्दानीले उनको परिवारलाई स्थिरता दिएको छ। तर, यो यात्रामा चुनौतीहरू पनि कम छैनन्। समयसँगै प्लास्टिक, स्टिल र अन्य आधुनिक सामग्रीहरूको प्रयोग बढ्दा काठका परम्परागत सामग्रीहरूको प्रयोग घट्दै गएको छ। सस्तो, सजिलो र टिकाउ विकल्पको रूपमा आएका यी सामग्रीहरूले पुराना सिपलाई ओझेल पारिरहेका छन्। त्यसमाथि गाउँका युवा पुस्ता रोजगारीको खोजीमा शहर वा विदेश लाग्ने क्रम तीव्र छ। यसले परम्परागत पेसा सिक्ने र निरन्तरता दिने जनशक्ति झन् घटाउँदै गएको छ। कुमार विकजस्ता अनुभवी हस्तकर्मीपछि नयाँ पुस्ताले यस्ता सिपप्रति रुचि नदेखाउने हो भने वर्षौंदेखि सञ्चित ज्ञान, अभ्यास र अनुभवसहित यो सिप हराउने खतरा छ। कुमार आफैंलाई पनि यही चिन्ताले सताइरहेको छ। पुस्तान्तरणका लागि व्यक्तिगत प्रयास मात्र होइन, संरचनागत पहल आवश्यक छ। गाउँमै सिपमूलक तालिम सञ्चालन गर्ने, विद्यालयस्तरदेखि नै स्थानीय पेसा र सिपसँग विद्यार्थीलाई परिचित गराउने र युवाहरूलाई आर्थिक रूपमा आकर्षित गर्ने योजना ल्याउनेको आवश्यकता देखिन्छ। साथै परम्परागत सिपलाई आधुनिक डिजाइन, बजार र प्रविधिसँग जोड्न सकिए यसले नयाँ पुस्तालाई पनि आकर्षित गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि, काठका सामग्रीलाई आधुनिक जीवनशैलीअनुसार परिमार्जन गरेर बजारमा ल्याउन सकिए अझै माग बढ्न सक्छ। यससँगै ग्रामीण पर्यटनसँग यस्ता सिपहरूलाई जोड्ने सम्भावना पनि उत्तिकै बलियो छ। पर्यटकहरूलाई स्थानिय उत्पादन, हस्तकला र निर्माण प्रक्रियासँग प्रत्यक्ष अनुभव गराउने व्यवस्था गर्न सकिए यसले आम्दानीका नयाँ ढोकाहरू खोल्न सक्छ। हातले बनेका र स्थानिय उत्पादनप्रति बढ्दो आकर्षणले पनि यस्तो पेसालाई पुनर्जीवित गर्ने आधार तयार गरिरहेको छ। कुमार विकका हातहरूले कुँदिरहेका प्रत्येक आकृतिमा आत्मनिर्भरता र पहिचानको गहिरो अर्थ लुकेको छ। उनी केवल काठका सामग्री बनाइरहेका होइनन्, एउटा परम्परा जोगाइरहेका छन्, एउटा जीवनशैली बचाइरहेका छन्, र भावी पुस्ताका लागि एउटा सन्देश छोड्दै छन् – मिहिनेत, सिप र समर्पणले आफ्नै माटोमा पनि भविष्य निर्माण गर्न सकिन्छ। यदि समयमै यस्ता सिपहरूको संरक्षण, प्रवद्र्धन र पुस्तान्तरणमा ध्यान दिइयो भने खोरुङ्वा खोलाको किनारमा बज्ने यो श्रमको संगीत कहिल्यै रोकिँदैन। बरु अझ धेरै हातहरूबाट यो धुन विस्तार हुँदै जानेछ जसले परम्परा र आधुनिकताको सुन्दर संगम सिर्जना गर्नेछ।
