समाचार सारांश सरकारले काठमाडौं उपत्यकाको सुकुमवासी बस्तीहरू हटाएपछि करिब ३ हजार बालबालिका विद्यालय जान नपाएको समस्या देखा परेको छ। सुकुमवासी बस्तीका अभिभावकहरू आफ्ना छोराछोरीको पढाइका लागि आश्रममा अस्थायी बसोबास गर्दै नयाँ व्यवस्था माग गरिरहेका छन्। राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले सहजीकरणको सूचना जारी गरे तापनि परीक्षा दिइरहेका विद्यार्थीहरूले आवश्यक सहयोग पाएका छैनन्। १५ वैशाख, काठमाडौं।
‘सर! बच्चाको पढाइ बिग्रियो। सुकुमवासी भनेर कोठा पनि दिएनन्। बच्चा पढाउन पाउँथ्यो भने हुन्थ्यो,’ तीनकुने आसपासमा कोठा नपाएपछि कीर्तिपुर राधास्वामी सत्संग व्यास आश्रम पुगेकी सुकुमाया विश्वकर्मा मानवअधिकारकर्मीसँग याचना गरिरहेकी थिइन्। ‘नरुनुहोस् केही दिनमै व्यवस्था हुन्छ,’ मानवअधिकारकर्मीले सुकुमायालाई सम्झाउँदै थिए। उनको मोबाइलमा घण्टी बज्यो, ‘ममी, कोठा भेटियो त? भोलि स्कुलमा भर्ना गर्न जाने कि नजाने?’ छोराको प्रश्नले उनी आश्रमको प्रांगणमा रुवाइ गर्दै थिइन्।
‘तीन दिनदेखि कोठा भेटाएको छैन। एउटा मात्र पाएछ भने छोराछोरी पढाउन हुन्थ्यो। बरु म यही आश्रममै बस्थें,’ उनले दुःख सुनाइन्। उनीसँग दुई छोरा र एक छोरी छ भनी पढाउने जिम्मेवारी छ। पार्टी प्यालेसमा काम गरी छोराछोरी पढाउँदै आएकी उनी भन्छिन्, ‘गैरीगाउँको स्कूलमा भर्ना गर्नुपर्छ। कक्षा १ र ३ मा पढ्छन्। अब पढ्न नपाउने भए? गरिबका छोराछोरीले नपढे हुन्छ?’ उनले सरकारले प्रश्न गरिन्।
गैरीगाउँको सुकुमवासी बस्तीमा उनी बस्दै आएकी थिइन्। सरकारले डोजर चलाएपछि दैनिकी नै फेरिएको छ। काम छोडेर छोराछोरीको पढाइ र डेराको खोजीमा उनी त्रसित छिन्। तीन दिनदेखि थापाथलीदेखि तीनकुनेसम्म भौतारिरहेकी छिन्। ‘म त थाकिसकेको छु, पैसा छैन, काम छैन, घर भत्कियो। छोराछोरीले पढ्न नपाउने भए,’ उनी निराश देखिन्छिन्। संविधानको धारा ३१ ले प्रत्येक नागरिकलाई आधारभूत शिक्षामा पहुँचको अधिकार दिएको छ। आधारभूत तहसम्म नि:शुल्क र माध्यमिक तहसम्म नि:शुल्क शिक्षा पाउने हक सुनिश्चित गरेको भए पनि सुकुमवासी बस्तीका अभिभावकहरू अहिले छोराछोरीलाई पढाउन राज्यसँग संघर्षरत छन्।
सुकुमवासीहरूलाई राधास्वामी सत्संग व्यास आश्रममा अस्थायी बसोबासको व्यवस्था गरिएको छ। थापाथली, शान्तिनगर र गैरीगाउँका सुकुमवासीयहरू आश्रमको प्राङ्गणमा बनाइएको हलमा राखिएका छन्। हलमा क्रमशः ‘फ्यामिली वान’, ‘फ्यामिली टु’ भनिन्छ र उनीहरू यसलाई आफ्नो घर सम्झन्छन्। सोमबार दिउँसो आश्रम पुगेका ज्येष्ठ नागरिक, सुत्केरी, गर्भवती महिला तथा बालबालिका हलभित्र थिए। बुबा र आमाको whereabouts सोध्दा कोही कोठा खोज्न गएकाले र कोही काममा गएको जवाफ दिन्थे। हलमा बालबालिका खेलिरहेका थिए भने कतिले आफ्नो ओछ्यानमा पल्टिरहेका थिए। विद्यालय जानुपर्ने उमेरका तबिता परियार, वर्षा महतो र सबिना मगर एउटै ठाउँमा बसेर पढाइका बारे कुराकानी गरिरहेका थिए। उनीहरूले आश्रममा बनेको आ–आफ्नो अस्थायी घर देखाए।
‘यो मेरो घर हो,’ भनी कक्षा ६ मा पढ्दै गर्दा तबिता भन्छिन्, ‘थापाथलीको घर भत्कायो। यो नै हाम्रो घर हो।’ तबिता थापाथलीको गुहेश्वरी बाल शिक्षा विद्यालयमा पढ्थिन्। ‘स्कूल जान पाइनन्। साथीहरू गए होलान्। म कहिले जाने थाहा छैन,’ उनले आफ्नो पढाइप्रति अनभिज्ञता व्यक्त गरिन्। वर्षा महतो कुपण्डोलको प्रगति स्कूलमा कक्षा ७ मा छिन्। ‘स्कूल जान मन छ, तर कसरी जाने? यहाँबाट टाढा छ, नयाँ कक्षामा जानुपर्नेछ। थापाथलीबाट हटाएर यहाँ ल्याइयो,’ उनले भनिन्। ‘बुबाले भारी बोकेर पढाउने छन्। अर्कै ठाउँमा जान पैसा छैन। अब के गर्ने थाहा छैन।’ धेरै बालबालिका आफ्ना आमाबुबाले मजदुरी गरेर पढाईरहेका छन्।
तबिताले भन्छिन्, ‘हाम्रा बाबुआमा सबैले उस्तै काम गर्छन्।’ विश्व निकेतन स्कूलमा कक्षा ३ मा पढ्ने रिदिमा श्रेष्ठ त्यही स्कूलमा पढ्न चाहन्छिन्। ‘साथीहरू त्यही छन्। त्यही स्कूल पढ्न मन छ तर के हुन्छ थाहा छैन,’ उनले भनिन्। अहिले उनीहरूको हातमा किताब र कापी हुनुपर्ने छ, तर उनीहरूमा भर्खरै अनिश्चय छ। पढ्न पाउने कि नपाउने भन्ने आशंका छ। फरक-फरक ठाउँबाट आएका उनीहरूको एउटै हलमा फरक-फरक घर छन्। अधिकांश बालबालिका त्यहीँ समूहमा साथी बनेका छन्। कतिपय साथीहरू सुकुमवासी बस्तीमै बनेका हुन्। सरकारले १५ दिनभित्र नयाँ व्यवस्था गर्ने बताएको छ। तर वर्षौंदेखि साथीसँग छुट्ने चिन्ता उनीहरूमा छ।
‘यहाँभन्दा थापाथली राम्रो थियो। घर भत्कियो। १५ दिनपछि छुट्टिनुपर्छ। त्यसपछि साथीलाई भेट्न पाउँदिन,’ रिदिमाले भनिन्। त्यही हलको अर्को ओछ्यानमा आयुसा खातुन पल्टिरहेकी छिन्। गैरीगाउँको स्कूलमा पढ्ने उनको कक्षामा बाधा परेको छ। ‘अब पढ्ने कि नपढ्ने थाहा छैन। घर भत्कियो। कहाँ रहेर पढ्ने?’ उनले प्रश्न गरिन्। लहरक्रममा प्रत्येक घरको ओछ्यान बनाइएको छ। अर्को ओछ्यानमा विद्यालय जानुपर्ने उमेर समूहका केटाकेटीहरू लहरमा छन्। कक्षा ६ मा पढ्ने सूर्य महतो र तितिस माझी भर्ना अभियान सुरु भएको भए पनि स्कूल टाढा भएकाले जान नपाएको गुनासो गरे। ‘पढ्न चाहन्छौं, तर मनले मात्र हुँदैन। स्कूलसम्म कसरी जाने? कसरी आउन? कहाँ बस्ने? खाने के? थाहा छैन,’ उनीहरूले सामूहिक रूपमा प्रश्न राखे।
निरज थापाकी छोरी विश्व निकेतन स्कूलमा कक्षा १ मा र भाञ्जी कक्षा ४ मा पढ्छन्। थापाथलीबाट बस्ती उठाएपछि उनीहरूको पढाइमा बाधा परेको छ। ‘छोराछोरीको पढाइ ठप्प भयो। हामी चिसो भुईँमै भए पनि सकिने गरी बस्नेछौं। १८ महिनाको छोराछोरी छ, बच्चा बिरामी नपरोस्,’ उनले समस्या सुनाए। शनिबार थापाथलीमा डोजर चलेपछि उनी परिवार समेटेर आश्रम आए। काममा जान पनि पाएका छैनन्। ‘घर भएका घरमा गएका छन्, कोठा भएका कोठामा गएका छन्। हामी केही नहुने शनिबार नै यहाँ आएका छौं। पानी परे के बालबालिका जोगाउने? रातभर सुत्न पाएका छैनौं,’ उनले भने। ‘छोराछोरीको भविष्य अन्धकारमय छ। स्कूल जान पाएको छैन।’
संविधानअनुसार अपाङ्गता भएका र आर्थिक रूपमा कमजोर नागरिकले नि:शुल्क उच्च शिक्षाको हक पाउने भनिए पनि सुकुमवासी बस्तीका गरिब बालबालिकाले शिक्षा पाउन अझै बाँकी छ।
ग्रिवाणिका थापाको कक्षा १२ को परीक्षा चलिरहेको छ। सोमबारबाट उनको परीक्षा सुरु भयो तर पुस्तक छैन। ‘परीक्षा दिइरहेकी छु। किताब डोजरले पुर्यायो। रातभर ननिन्द्रा पाई परीक्षा दिइसकेको छु,’ उनले भनिन्। डोजर चलाएपछि किताब खोज्न थापाथली गएकी थिइन्। ‘किताब फेला परेन, पुरिएको होला। परीक्षा अवधिमा सरकारले पढ्न समेत दिइन। पढ्न पाउने अधिकार कानुनमा हुँदा के भयो? अधिकार गरिबका लागि होइन रहेछ,’ उनले सरकारलाई प्रश्न गरिन्।
चुनावअगाडि प्रधानमन्त्री बालेन शाहले भाषण गरेका कुरा उनीहरूले सम्झिए। ‘धनी नभए पनि पढ्ने योजना छ भनी भाषण सुनेका थियौं। आज परीक्षा छ। किताब छैन। पैसा छैन। हाम्रो अधिकार कहाँ छ?’ उनले प्रश्न गरिन्। राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले सुकुमवासी बस्तीका विद्यार्थीलाई परीक्षा दिन आवश्यक सहजीकरण गर्न सूचना जारी गरेको छ। तर त्यो सूचना परीक्षामा लागिरहेका ग्रिवाणिकालाई असर पु¥याउन सकेको छैन। बालबालिकासम्बन्धी ऐन २०७५ ले बालबालिकालाई शिक्षा, खेलकुद, पोषण, स्वास्थ्यको अधिकार सुनिश्चित गर्दछ। तर यो ऐन सुकुमवासी बालबालिकाको सन्दर्भमा प्रभावकारी छैन। सरकारले कुनै पनि बालबालिका विद्यालयबाट बाहिर नराख्ने नीति राखेको छ।
१५ वैशाख (आज) बाट नयाँ शैक्षिक सत्र र भर्ना अभियान पनि सुरु भएको छ। तर बालबालिका कहाँ भर्ना गर्ने निर्णय नपाउनाले अभिभावकहरू आश्रममै छन्। बालबालिका कहाँ पढ्ने भन्ने प्रश्नमा निरज भन्छन्, ‘अन्तमा गरिबै मारमा पर्ने रहेछन्। सरकारलाई सोध्नुहोस्।’ सरकारले सुकुमवासी बस्तीका विद्यार्थीलाई उपयुक्त विद्यालयमा स्थानान्तरण गर्ने निर्णय गरेको छ र सो सम्बन्धमा सहजीकरणका लागि ६ बुँदे सर्कुलर पनि जारी गरेको छ।
सोमबार आश्रममा पुगेका विद्यालय जानुपर्ने उमेर समूहका ४८ जना बालबालिकालाई सरकारको सर्कुलरले असर गरेको देखिंदैन। प्रारम्भिक रिपोर्ट अनुसार काठमाडौं उपत्यकाका थापाथली, मनोहरा, शान्तिनगर, गैरीगाउँ लगायतका सुकुमवासी बस्तीमा करिब ३ हजार बालबालिका छन्। अधिकतर विद्यार्थी नर्सरीदेखि कक्षा १२ सम्म पढ्ने छात्रछात्रा हुन्।
