नासाको ‘रोमन’ टेलिस्कोपले अन्तरिक्षका अदृश्य न्युट्रोन ताराहरूको खोजी गर्नेछ

२ जेठ, काठमाडौं । नासाको आगामी शक्तिशाली अन्तरिक्ष टेलिस्कोप ‘न्यान्सी ग्रेस रोमन’ ले हाम्रो आकाशगङ्गा (मिल्की वे) मा लुकेर रहेका लाखौँ अदृश्य न्युट्रोन ताराहरूको रहस्य खोल्ने अपेक्षा गरिएको छ। ‘एस्ट्रोनोमी एन्ड एस्ट्रोफिजिक्स’ जर्नलमा प्रकाशित नयाँ अध्ययनअनुसार यो टेलिस्कोपले गुरुत्वाकर्षणको सहारामा ती वस्तुहरूको पहिचान गर्ने मात्र नभई तिनको तौल समेत मापन गर्न सक्नेछ। न्युट्रोन ताराहरू विशाल ताराहरू विस्फोट (सुपरनोभा) पश्चात् बाँकी रहने अत्यन्तै सघन अवशेष हुन्। यिनीहरूको आकार एउटा सानो सहर जत्रो मात्र हुन्छ, तर तिनको द्रव्यमान (मास) सूर्यको भन्दा बढी हुन्छ।

धेरैजसो न्युट्रोन ताराहरू एक्लै हुने र प्रकाश उत्सर्जन नगर्ने भएकाले हालसम्मका शक्तिशाली टेलिस्कोपहरूले तिनलाई देख्न सकेका छैनन्। वर्तमानमा हामीले केवल केही हजार मात्र न्युट्रोन ताराहरू फेला पारेका छौँ, जबकि आकाशगङ्गामा १० करोडभन्दा बढी यस्ता ताराहरू हुनसक्ने वैज्ञानिक अनुमान गरेका छन्। रोमन टेलिस्कोपले न्युट्रोन ताराहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा नभई ‘ग्र्याभिटेसनल माइक्रोलेन्सिङ’ नामक प्रविधिमार्फत अप्रत्यक्ष रूपमा फेला पार्नेछ। जब कुनै न्युट्रोन तारा अर्को टाढाको ताराको अगाडि बाटो काट्छ, त्यसको गुरुत्वाकर्षणले पृष्ठभूमिमा रहेको ताराको प्रकाशलाई झुकाउने र चम्किलो बनाउने काम गर्दछ।

अध्ययनकी प्रमुख लेखक जोफिया काज्मारिकका अनुसार, रोमन टेलिस्कोपले ताराको चमकमा आउने परिवर्तन (फोटोमेट्री) सँगै त्यसको स्थानमा आउने सूक्ष्म हलचल (एस्ट्रोमेट्री) पनि मापन गर्नेछ। न्युट्रोन ताराहरू अत्यन्त गाढा हुने भएकाले तिनले सिर्जना गर्ने गुरुत्वाकर्षण संकेत निकै बलियो हुन्छ, जसबाट वैज्ञानिकहरूले ती अदृश्य वस्तुको तौल कति छ भनेर ठ्याक्कै पत्ता लगाउन सक्नेछन्। यो मिसनले न्युट्रोन ताराहरू अन्तरिक्षमा किन यति तीव्र गतिमा (सयौँ माइल प्रति सेकेन्ड) कुदिरहेका हुन्छन् भन्ने रहस्य पनि बुझ्न मद्दत गर्नेछ। सुपरनोभा विस्फोटका बेला यी ताराहरूले पाउने ‘किक’ का कारण यिनीहरू आकाशगङ्गामा भौँतारिन्छन्। रोमन टेलिस्कोपले यस्ता एक्ला न्युट्रोन ताराहरूको द्रव्यमान वितरण र तिनको गति अध्ययन गरी ताराहरूको विकास र विनाशको चक्र नयाँ तरिकाले अनुसन्धान गर्नेछ। नासाको गोडार्ड स्पेस फ्लाइट सेन्टरले व्यवस्थापन गरिरहेको यो टेलिस्कोपले तथ्याङ्क पठाउन सुरु गरेपछि केही महिनाभित्रै महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हासिल हुने वैज्ञानिकहरूले विश्वास व्यक्त गरेका छन्। यसले न्युट्रोन तारा र ब्ल्याक होलबीचको भिन्नता स्पष्ट पार्न पनि सहयोग गर्नेछ।