काठमाडौं । गत सोमबार राति इरानको बन्दर अब्बास शहरमा तीनवटा प्रबल विस्फोटका आवाज सुन्नमा आएका थिए। होर्मुज जलमार्गको नजिकै पर्ने सिरिक र जस्क क्षेत्रहरूमा पनि यस्तै प्रकारका ठूला विस्फोट भएका थिए। विस्फोटहरूको वास्तविक कारण प्रारम्भमा अस्पष्ट रह्यो। तर केही घण्टाभित्रै अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्ड (सेन्टकम) का प्रवक्ता टिम हकिन्सले जारी गरेको छोटो वक्तव्यले ती विस्फोटहरू अमेरिकी सेनाले गरेको ‘आत्मरक्षात्मक आक्रमण’ भएको बताएका छन्। तिनीहरूले मिसाइल प्रक्षेपण स्थलहरूलाई लक्षित गरिएको र समुद्रमा माइन बिछ्याउन खोज्ने इरानी डुङ्गाहरू पनि निशानामा परेको उल्लेख गरेका छन्। अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्डले जारी युद्धविरामको बिचमा संयमबाट आफ्ना सैनिकको रक्षा गर्न यस्तो कदम चालिएको जनाएको छ। यो आक्रमण सोही दिन भएको हो जब उच्चस्तरीय इरानी प्रतिनिधिमण्डल कतारको राजधानी दोहा पुगेको थियो। उक्त टोलीले अमेरिका, इजरायल र इरानबीच जारी युद्ध अन्त्यको सुझबुझका लागि त्यहाँ यात्रा गरेको हो। यो आक्रमण निरन्तर अप्रील ८ तारिखदेखि पाकिस्तानको मध्यस्थतामा कायम युद्धविरामको समयमा भएको हो, जुन अन्तरिममा इरानले अमेरिकासँग ९५ प्रतिशत समस्या समाधान गरिएको घोषणा मात्र गरेको थियो। तर सोही रात अमेरिकाले सैन्य आक्रमण गरेको छ।
बन्दर अब्बासमा के भयो? इरानी समाचार एजेन्सीका अनुसार, बन्दर अब्बास शहरमा कम्तीमा तीन ठूला विस्फोट भएका थिए। होर्मुज जलमार्गबाट करिब ७० किलोमिटर टाढा रहेको क्षेत्रमा ती विस्फोटको आवाज स्थानीयहरूले स्पष्ट रुपमा सुनिएका बताएका छन्। सिरिक र जस्क क्षेत्रमा पनि यस्तै विस्फोट भएको रिपोर्ट छ। इरानी सरकारी टेलिभिजन आइआरआइबीले विस्फोटपछि बन्दर अब्बासको अवस्था सामान्य रहेको र स्थानीय अधिकारीहरूले आवश्यक अनुसन्धान गरिरहेको बताएका छन्। सेन्टकमले आक्रमणको विस्तृत विवरण सार्वजनिक गरेको छैन र ज्यानघातको विवरण पनि गोप्य छ। टाइम्स अफ इन्डियाका अनुसार अमेरिकी सेनाले आइआरजीसीका केही जहाजहरूलाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त पारेको र सतहदेखि हावामा प्रहार गर्ने मिसाइल प्रणालीहरू (एसएएम साइट) लाई लक्षित गरेको थियो।
ट्रम्पको दोहोरो सन्देश: वार्ता र धम्की एक साथ भारतीय जयपुरमा आधिकारिक भ्रमणमा रहेका अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले यी सैन्य आक्रमणको औपचारिक पुष्टि गरेका छन्। उनले होर्मुज जलमार्गलाई कुनै न कुनै रूपमा खोल्नु पर्ने बताएका छन् र इरानले यहाँ नाकाबन्दी गरेको आरोप लगाए। रुबियोले जारी कूटनीतिक प्रयासबारे कतारमा महत्त्वपूर्ण वार्ता भइरहेको र केही प्रगति हुने आशा व्यक्त गरेका छन्। सम्झौताको प्रारम्भिक मसौदामा धेरै छलफल भएको हुँदा यो प्रक्रिया अन्त्य हुन केही दिन लाग्ने बताएका छन्। यसैबीच अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सोमबार सामाजिक सञ्जाल ‘ट्रुथ सोसल’ मा लामो पोस्ट लेख्दै इरानसँगको शान्ति वार्ता राम्रोसँग अघि बढिरहेको बताए। तर वार्ता असफल भए थप ठूला सैन्य आक्रमण गर्ने कडा चेतावनी पनि दिएका छन्। यसरी उनले वार्ता र धम्की एकैसाथ दिएका छन्। ट्रम्पले सम्झौता सबैको लागि उत्कृष्ट हुनु पर्ने वा कुनै सम्झौता नहुने नीति अपनाउने बताए। सम्झौता नभए फेरि युद्धमा फर्किने र पहिलेभन्दा ठूलो आक्रमण गर्ने बताएका छन् तर युद्धलाई कसैले नचाहने बताएका छन्।
अब्राहम सम्झौता र क्षेत्रीय सामान्यीकरणको सर्त अल जजीरासँग कुरा गर्दै केही इरानी स्रोतहरूले अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले शान्ति सम्झौताले द्विपक्षीय मुद्दाभन्दा व्यापक बनाउन खोजेको बताएका छन्। उनले यसलाई पहिलेको ‘अब्राहम सम्झौतासँग जोड्न खोजेका हुन् जसअनुसार कतार, साउदी अरब, युएई, पाकिस्तान, इजिप्ट, टर्की, बहराइन र जोर्डनले इजरायलसँग सम्बन्ध सामान्य बनाउनुपर्ने सर्त राखिएको छ। ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा केही देशहरूले इजरायललाई स्वीकार नगर्ने कारण हुन सक्ने तर अधिकांश країहरूले यो सम्झौतालाई ऐतिहासिक बनाउने इच्छुक हुनुपर्ने बताए। पहिले सन् २०२० मा ट्रम्पको पहिलो कार्यकालमा ‘अब्राहम सम्झौता’ मा हस्ताक्षर भएको थियो जसले यूएई, बहराइन, मोरक्को र सुडानलाई इजरायलसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापित गर्न प्रेरित गरेको थियो। तर अधिकांश मध्यपूर्वी अरब देशहरू सार्वभौम प्यालेस्टिनी राष्ट्र स्थापना पछि मात्रै सम्बन्ध सामान्य बनाउने अडानमा छन्। यसले वार्तालाई अझ जटिल बनाएको छ।
अमेरिकी सेनाको पछिल्लो आक्रमणमा इरान सरकारको आधिकारिक प्रतिक्रिया छैन, तर स्थानीय एजेन्सीहरूले नयाँ वायु रक्षा प्रणालीबाट स्टिल्थ ड्रोन खसालिएको रिपोर्ट सार्वजनिक गरेका छन्। दोहा वार्ता: के भयो बन्द कोठामा? इरानी स्रोतले अमेरिकी आक्रमणअघि आइआरजीसीले समुद्रमा जहाजलाई निशाना बनाएको र केही सदस्यहरू मारिएको बताएका छन्। यो घटनालाई प्रतिशोधात्मक आक्रमणको श्रृङ्खलाको हिस्सा मानिएको छ। इरानी परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता एस्माइल बाघेईले तेहरानमा पत्रकार सम्मेलन गर्दै धेरै विषयमा निष्कर्षमा पुगिएको तर सम्झौता हस्ताक्षरको चरणमा अझ पुगेको नभएको बताएका छन्। प्रमुख मुद्दा युद्ध अन्त्य गर्ने रहेको र आणविक विषयमा छलफल नभएको उनले स्पष्ट पारे। सोमबारको अमेरिकी सैन्य आक्रमणले शान्ति प्रक्रियामा गम्भीर बाधा पुर्याउन सक्ने खतरा बढाएको छ। प्रवक्ता बाघेईले ट्रम्प प्रशासनको युरेनियम नष्ट गर्ने मागसँग विरोध जनाउँदै अमेरिकाले सम्भावित सम्झौतामा प्रतिबद्धता देखाउन नसकेको बताए र तेहरानले धम्कीलाई बेवास्ता गर्ने बताए। उच्चस्तरीय इरानी प्रतिनिधिमण्डल दोहा पुगेको छ। स्थायी शान्ति सम्झौताका अवरोधबारे छलफल गर्न गएको टोलीको नेतृत्व परराष्ट्र मन्त्री अब्बास अराघचीले गर्दैछन्। संसद सभामुख मोहम्मद बाघेर गालिबाफ पनि सहभागी छन्। उनीहरूले कतारका अमिरसँग युद्ध अन्त्य गर्ने विशेष वार्ता गर्ने भएका छन्। टोलीमा इरानी केन्द्रीय बैंकका गभर्नर अब्दोलनासेर हेम्मती पनि छन् जसले अमेरिकी रोक्का गरिएको कोष फिर्ता गर्ने विषयमा छलफल गरिने संकेत गर्छ। रोयटर्सले वार्ताको मुख्य विषय होर्मुज जलमार्ग खोल्ने र उच्च समृद्ध युरेनियम भण्डारण विषय रहेको जनाएको छ। तर अमेरिकी सैन्य आक्रमणले शान्ति वार्तामा गम्भीर अवरोध सिर्जना गरेको बताइन्छ। अमेरिकी पक्षबाट सीमित जानकारी आएको र अहिलेको आक्रमण सामान्य हो वा असामान्य भन्ने विश्लेषण गर्न गाह्रो रहेको पत्रकार फिसरले बताएका छन्।
द्वन्द्वको वास्तविक कारण यस द्वन्द्वको मर्म बुझ्न पछिल्लो घटनाक्रम हेर्न आवश्यक छ। अमेरिका, इजरायल र इरानबीच बढ्दो सैन्य संघर्षले होर्मुज जलमार्ग क्षेत्रलाई युद्धमैदानमा परिणत गरेको छ जसले विश्व ऊर्जा आपूर्तिमा गम्भीर खतराहरू ल्याएको छ। होर्मुज जलमार्ग विश्वको संवेदनशील र महत्त्वपूर्ण तेल परिवहन मार्ग मानिन्छ जसबाट विश्व बजारमा तेल र ग्यासको लगभग एक चौथाइ निकासी हुन्छ। अमेरिकी विदेशमन्त्री रुबियोका अनुसार विश्व तेल व्यापारको ४० प्रतिशत यस मार्गमा निर्भर छ। यसमा अवरोधले एशिया, युरोप र अमेरिकाको ऊर्जा सुरक्षामा असर पार्छ। गत अप्रिल ८ मा पाकिस्तानको मध्यस्थतामा अमेरिका र इरानबीच दुई हप्ताको लागि युद्धविराम घोषणा भयो तर पछि निरन्तरता दिइएको थियो। तर इरानले होर्मुज जलमार्गमा सैनिक नियन्त्रण कायम राखेको र अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहहरूमा कडा नौसैनिक नाकाबन्दी गरेको छ। चीनको सिन्ह्वा एजेन्सीको रिपोर्ट अनुसार यद्यपि युद्धविरामले केही समय शान्ति दिएको छ, दशकोंको अविश्वास हटाउन सकेको छैन र न्यूनतम विश्वास पनि निर्माण हुन सकेको छैन। छिमेक माहौलमा केही सहमतिमा अमेरिका र इरान नजिक पुगेको जनाइएको छ, जसमा इरानले समृद्ध युरेनियम नष्ट गर्न र होर्मुज जलमार्ग खोल्न सहमति जनाएको छ र अमेरिकाले नौसेना नाकाबन्दी हटाउनेछ। तर सोमबारको सैन्य आक्रमणले सकारात्मक संकेतहरूमा प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ। पाकिस्तान र चीनको मध्यस्थता यो जटिल परिस्थिति बीच क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरूले आफ्नो कूटनीतिक भूमिका व्यापकरुपमा लागू गर्दैछन्। पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफ र सेना प्रमुख फिल्ड मार्शल आसिम मुनि चार दिने चीन भ्रमणमा थिए। उनीहरूले चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनपिङ र प्रिमियर ली छियाङसँग महत्त्वपूर्ण वार्ता गरेका छन्। पाकिस्तानी अधिकारीहरूको यो भ्रमण द्विपक्षीय मामलामा मात्र होइन, चीनले मध्यपूर्वमा शान्ति र स्थिरता पुनर्स्थापनामा सक्रिय भूमिका लिने प्रतिबद्धता जनाएको छ। यसले बेइजिङको क्षेत्रीय द्वन्द्व समाधानमा सीधो चासो र संलग्नता दर्शाउँछ। त्रादिक रूपमा महत्त्वपूर्ण होर्मुज जलमार्ग खोल्न चीनलाई प्रोत्साहित गर्न अमेरिकाले केही हप्तादेखि दबाब दिइरहेको थियो, तर शिखर सम्मेलन अघि ट्रम्प प्रशासनले बेइजिङको सहयोग आवश्यक नभएको घोषणा गरेर अन्योल उब्जाएको छ। यसै बीच, पाकिस्तानका सेना प्रमुख आसिम मुनि यस अघि केही दिन लगत्तै तेहरान पुगेका थिए र दुवै पक्षबीच मध्यस्थताको प्रयास गरेका थिए जसले पाकिस्तानलाई क्षेत्रीय द्वन्द्व समाधानमा सक्रिय कूटनीतिक शक्ति बनाएको छ। (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
