अभिभावक र शिक्षकको दृष्टिकोण फरक हुने हुँदा उनीहरूबीचको साझेदारीले मात्र किशोरकिशोरीको वास्तविक अवस्था बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ। सफलतालाई अंक वा प्रमाणपत्रमा मात्र होइन, भावनात्मक स्वास्थ्य, सिर्जनशीलता र नैतिक विकासका आधारमा मापन गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ। केही समयअघि छोरीको विद्यालयमा अभिभावक–शिक्षक भेटघाट कार्यक्रममा सहभागी भएकी थिएँ। शिक्षकले उनकी जिज्ञासा, कक्षामा सक्रिय सहभागिता र सम्भावनाको विषयमा निकै सकारात्मक कुरा गर्नुभयो। एक अभिभावकको रूपमा म पनि गर्वका साथ घरमा उनी कति मिहिनेत गर्छिन्, राति अबेरसम्म पढ्छिन् भन्ने सुनाउँदै थिएँ। हाँस्दै मैले भनेँ, ‘अलिकति किताबबाट समय निकालेर साथीहरूसँग पनि घुलमिल भएको भए राम्रो हुन्थ्यो।’ शिक्षक मुस्कुराउँदै मेरो कुरा सुनिरहनुभएको थियो। म उठेर जान लाग्दा उहाँले शान्त स्वरमा भन्नुभयो, ‘म्याम, कृपया उनलाई आईए (इन्टरनल असाइनमेन्ट) समयमै बुझाउनुहोला। डेडलाइन त कटिसकेको छ।’ म एकछिन अचम्ममा परें। मलाई त त्यो काम उनले एक हप्ता अघि नै पूरा गरिसकेको विश्वास थियो। घर फर्किएर सोध्दा उनले सहज रूपमा भनिन्, “काम त सकेको थिएँ, तर अरू असाइनमेन्टहरू पूरा गर्ने हतारमा बुझाउनै बिर्सिएँ।” त्यो घटना मेरो मनमा गहिरो गरी बसेको छ। त्यस दिन मैले फेरि महसुस गरें – किशोरकिशोरीहरू घरमा एउटा रूप देखाउँछन्, विद्यालयमा अर्को। अभिभावकले उनीहरूको एउटा संसार देख्छन्, शिक्षकले अर्को। यी दुवै दृष्टिकोण अपूर्ण हुन्छन्। जब यी दुई अनुभवहरू जोडिन्छन्, तब मात्र हामीले उनीहरूलाई साँच्चिकै बुझ्न थाल्छौं।
हामीले सानैदेखि एउटा भनाइ सुनेका छौं– “एउटा बच्चा हुर्काउन सिंगो गाउँ चाहिन्छ।” तर आजको समाजमा त्यो ‘गाउँ’ बिस्तारै टुक्रिँदै गएको जस्तो देखिन्छ। परिवारहरू व्यस्त छन्, विद्यालयमाथि शैक्षिक उत्कृष्टताको बढ्दो दबाब छ, प्रविधि हाम्रो जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ, र समुदायबीचको आत्मीयता पहिलेभन्दा कमजोर हुँदै छ। यदि जीवनको कुनै यस्तो चरण छ, जहाँ सबैभन्दा बढी सामूहिक साथ र सहकार्य आवश्यक हुन्छ भने त्यो किशोरावस्था नै हो। स्वस्तिश्री गुरुकुलमा आयोजना गरिएको अभिभावक र किशोरकिशोरीको सम्बन्ध विषयक छलफल कार्यक्रममा सहभागी भएपछि यही प्रश्नले लामो समय सोच्न बाध्य बनायो। त्यो छलफलले सजिला उत्तर दिएन, बरु एउटा गम्भीर प्रश्न छोड्यो – के हामी आफ्ना सन्तानलाई केवल सफल हुन तयार पारिरहेका छौं, कि जीवनमा साँचो अर्थमा फस्टाउन सक्षम बनाइरहेका छौं? यी दुईबीच धेरै ठूलो अन्तर छ। समाजले सफलता प्रायः अंक, विश्वविद्यालय प्रवेश, जागिर वा उपलब्धिबाट नाप्छ। तर फस्टाउनु भनेको केवल बाह्य उपलब्धि होइन। त्यो भावनात्मक रूपमा सबल हुनु, अरूप्रति सहानुभूति राख्नु, इमानदार हुनु, परिवर्तनसँग जुध्न सक्नु र अनिश्चित परिस्थितिमा समेत आत्मविश्वासका साथ अघि बढ्न सक्नु हो। यी गुणहरू पाठ्यपुस्तकले सिकाउँदैनन्। यस्ता क्षमता विश्वासपूर्ण सम्बन्ध, अर्थपूर्ण संवाद, सम्मानपूर्वक वातावरण र निरन्तर साथबाट विकास हुन्छन्।
विडम्बना के छ भने आजका किशोरहरू इतिहासकै सबैभन्दा धेरै ‘कनेक्टेड’ पुस्ता हुन्। उनीहरू दिनभर सामाजिक सञ्जालमा जोडिएका छन्, संसारभरको जानकारी उनीहरूको औँलाको टुप्पोमा छ। तर यही पुस्ताले आफूलाई सबैभन्दा बढी एक्लो र भावनात्मक रूपमा अलग महसुस गरिरहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। उदाहरणका लागि, अमेरिकी स्वास्थ्य सेवाका प्रमुख डा. विवेक मूर्ति को ‘हाम्रो एक्लोपना र आइसोलेसन महामारी (२०२३)’ प्रतिवेदनले सामाजिक सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको अवस्था विशेष गरी किशोरकिशोरी तथा युवाको मानसिक स्वास्थ्यका लागि गम्भीर चुनौती भएको उल्लेख गरेको छ। त्यसैगरी, ‘हार्वर्ड ग्रेजुएट स्कूल अफ एजुकेशन’ अन्तर्गतको ‘मेकिङ क्यारिङ कमन प्रोजेक्ट’ ले पनि धेरै किशोरहरूले आफूलाई पर्याप्त रूपमा बुझिएको, सुनेको र महसुस नगरेको निष्कर्ष प्रस्तुत गरेको छ। यसले स्पष्ट गर्छ कि सामाजिक सञ्जालले सम्पर्क त दिन्छ, तर सधैँ आत्मीय सम्बन्ध निर्माण गर्दैन। सामाजिक सञ्जालले सम्पर्क त दिन्छ, तर सधैं सम्बन्ध दिँदैन। एआईले तत्काल उत्तर दिन सक्छ, तर माया, सहानुभूति, धैर्यता र मानवीय उपस्थिती दिन सक्दैन। जानकारी असीमित भइसकेको छ, तर मार्गदर्शन झन् दुर्लभ बन्दै गएको छ। यही वास्तविकताले एउटा पुरानो सोचलाई चुनौती दिन्छ; किशोरकिशोरी हुर्काउने जिम्मेवारी केवल परिवारको हो भन्ने। निस्सन्देह, परिवारले नै मूल्य, संस्कार र अपनत्वको पहिलो जग बसाल्छ। तर आजको जटिल संसारमा अभिभावकलाई मात्र सम्पूर्ण जिम्मेवारी सुम्पनु न्यायोचित छैन। विद्यालयहरूले पनि आफ्नो भूमिकालाई नयाँ ढंगले परिभाषित गर्न आवश्यक छ। आजको विद्यालय केवल पाठ पढाउने स्थान मात्र होइन। यो त्यस्तो समुदाय हो जहाँ किशोरकिशोरीले आफ्नो पहिचान खोज्छन्, असफलतासँग जुध्न सिक्छन्, मतभिन्नता व्यवस्थापन गर्न सिक्छन्, नेतृत्व विकास गर्छन् र आत्मविश्वास निर्माण गर्छन्। शिक्षकहरू केवल ज्ञान दिने व्यक्ति मात्र होइनन्। उनीहरू सिकाइको वातावरण निर्माण गर्ने मार्गनिर्देशक हुन्। त्यस्तै, विद्यालयका परामर्शदाता, प्रशिक्षक, साथीहरू र विद्यालय नेतृत्व; सबै मिलेर त्यो ‘समुदाय’ बन्छन्, जसले एउटा किशोरको भविष्य निर्माण गर्छ।
छलफलले अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा पनि सम्झायो। किशोरहरूलाई सधैं समाधान चाहिँदैन, अधिकांश अवस्थामा उनीहरूलाई सुन्ने व्यक्ति चाहिन्छ। आजका वयस्कहरू सल्लाह दिन धेरै छिटो गर्छौं, तर सुन्न त्यति धैर्य देखाउँदैनौं। जब किशोरहरूले आफूलाई आलोचित नभई बुझ्ने वातावरण पाउँछन्, तब उनीहरू आफ्ना समस्या लुकाउनुको सट्टा साझा गर्न थाल्छन्। यही विश्वासले भविष्यका धेरै जटिल समस्या आउनै नदिने आधार तयार गर्छ। त्यसैले विद्यालय र परिवारबीचको सम्बन्ध केवल रिपोर्ट कार्ड वा अभिभावक–शिक्षक भेटघाटमा सीमित रहनु हुँदैन। त्यो निरन्तर संवाद, साझा उद्देश्य र परस्पर सम्मानमा आधारित साझेदारी बन्नुपर्छ। समुदायको भूमिका पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। सुरक्षित सार्वजनिक स्थान, सकारात्मक रोल मोडल, युवामैत्री कार्यक्रम, सांस्कृतिक गतिविधि र सक्रिय समुदायले किशोरकिशोरीहरूलाई आफू मूल्यवान् भएको अनुभूति गराउँछन्। बालबालिका हुर्काउनु केवल अभिभावक वा विद्यालयको जिम्मेवारी मात्र होइन। यो सम्पूर्ण समाजको साझा दायित्व हो। सायद त्यस छलफलले दिएको सबैभन्दा ठूलो सन्देश यही थियो: किशोरावस्थालाई समस्या होइन, सम्भावनाको समयका रूपमा हेर्न सिक्नुपर्छ। हरेक जिद्दी व्यवहार, हरेक भावनात्मक उतारचढाव र हरेक पहिचानको खोजीभित्र किशोरकिशोरी आफूलाई बुझ्ने प्रयास गरिरहेका हुन्छन्। अब प्रश्न उनीहरू बदलिने कि नबदलिने भन्ने होइन। प्रश्न हामी बदलिन तयार छौं कि छैनौं भन्ने हो। के हामी अझै पनि सफलतालाई केवल अंक र प्रमाणपत्रले मापन गर्नेछौं? कि भावनात्मक स्वास्थ्य, नैतिक नेतृत्व, सिर्जनशीलता र करुणालाई पनि शिक्षाको अभिन्न हिस्सा बनाउनेछौं? भोलिको संसारले केवल प्राविधिक ज्ञान भएका युवाहरू होइन, अनिश्चिततामा अडिग रहने, विविधतालाई सम्मान गर्ने, नैतिक निर्णय लिन सक्ने र अर्थपूर्ण सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्ने नागरिकहरूको आवश्यकता राख्छ। यी क्षमता कुनै एक संस्था, शिक्षक वा परिवारले मात्र विकास गर्न सक्दैन। साँच्चै किशोरकिशोरी हुर्काउन आज पनि एउटा ‘सिङ्गो समाज’ चाहिन्छ। तर प्रश्न अब उनीहरूलाई सिङ्गो समाज चाहिन्छ कि छैन भन्ने होइन। प्रश्न भनेको हामी त्यस्तो समाज बन्न तयार छौं कि छैनौं भन्ने हो।
