भोटेकोशी त्रिशूली बाढी: नेपालको पूर्वसूचना प्रणालीमा कमजोरी र सुधारको सम्भावना

भोटेकोशी-त्रिशूली क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले नेपालको पूर्वसूचना प्रणालीको प्रभावकारितामा प्रश्न उठाएको छ। धेरैले समयमै पूर्वसूचना प्राप्त भए मानव क्षति घट्न सक्ने बताएका छन्। तर अधिकारीहरूको भनाइ अनुसार, नेपाल हाल वर्षापछि आउने बाढी मात्र पूर्वानुमान गर्न सक्षम छ। यो बाढी वर्षाबाट उत्पन्न नभएकोले पूर्वसूचना प्रणालीले यसको चुनौती लिन सक्ने अवस्था थिएन भन्ने कुरा अधिकारीहरूले स्वीकार गरेका छन्। जल तथा मौसम विज्ञान विभागअन्तर्गत बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका प्रमुख विनोद पराजुलीले भने, “हामी वर्षाबाट सिर्जना हुने बाढीको पूर्वानुमान गर्छौं, तर हिमताल विस्फोट र हिमपहिराबाट हुने बाढीको पूर्वसूचना प्रणाली त्यस्तो विपत्तिका लागि तयार थिएन।” पराजुलीले भोटेकोशी-त्रिशूली क्षेत्रमा बुधबार आएको बाढीबाट जोगिन योग्य पूर्वसूचना केन्द्रको अभाव रहेको पनि बताए।

अधिकांश पुलहरूलाई सुरक्षित मानेर त्यहाँ पूर्वसूचना उपकरण जडान गरिएको थियो। “यस बाढीमा रसुवागढी, स्याफ्रुबेँसी, बेतरा, फलाँखु र मलेखुमा रहेका पाँच पूर्वसूचना केन्द्र क्षतिग्रस्त भएका छन्। यसले हाम्रो प्रणालीको सीमा स्पष्ट गर्यो,” उनले भने। हाल देशभर २५० स्वचालित पूर्वसूचना केन्द्रहरू बाढी मापनका लागि सञ्चालनमा छन्। कोशी, गण्डकी, कर्णाली, महाकाली, वाग्मती, पश्चिम राप्ती, बबई, कन्काई लगायतका मुख्य जलाधार र शाखा नदीका केन्द्रमध्ये बुधबारको बाढीले पाँच वटा केन्द्र बगाएको छ। मुग्लिन र देवघाटका मापन केन्द्रहरू सुरक्षित रहेका छन् र तिनबाट प्राप्त गरिएको डाटामा बाढीको मात्रा र विशेषताबारे अध्ययन भइरहेको छ।

पराजुलीका अनुसार, तिब्बतबाट बाढी नेपालतर्फ प्रवेश गरेको खबर सबैभन्दा पहिला रसुवा प्रशासन कार्यालयले पाएको थियो र त्यो सूचना पूर्वानुमान महाशाखामा पनि सजिलै पुगेको थियो। तर टोलीले थप पुष्टिका लागि स्याफ्रुबेँसीका कर्मचारीलाई सम्पर्क गर्दा उनीहरू समस्या भएको कारण फोन सम्पर्क हुन सकेन। त्यसपछि पनि स्याफ्रुबेँसीबाट प्राप्त जानकारीलाई आधार मान्दै सूचना प्रणाली सक्रिय गरिएको थियो। विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका प्रमुख धर्मराज उप्रेतीले भने, तल्लो क्षेत्रमा सात लाख एसएमएस पठाइएको थियो। त्यो सूचना प्राप्ति पछि गृह मन्त्रालयलाई तुरुन्त खबर गरियो र पाँचदेखि सात मिनेट भित्रै मास एसएमएस अलर्ट जारी गरियो। एसएमएस पठाएको केही मिनेटमै बेतरावतीमा भीषण बाढी आयो तर मानिसहरूले गम्भीरता नलिनु समस्या बन्यो। उप्रेतीले भने, “इरादा भए पनि बाढीको तह र क्षतिको स्पष्टता नहुनुका कारण मानिसहरूमा त्यसको गम्भीरता पर्याप्त रूपमा पुगेन।”