१५ असोज, काठमाडौं । अमेरिकाले बुधबार नेभाडामा जमिनमुनि ठूलो विस्फोट गराएको छ। तर यस विस्फोटमा परमाणु बमको प्रयोग गरिएको थिएन। वैज्ञानिकहरूले शक्तिशाली रासायनिक विस्फोटक पदार्थको प्रयोग गरी उत्पन्न कम्पन र अन्य संकेतहरू रेकर्ड गरेका छन्। यो प्रयोगको मुख्य उद्देश्य भनेको यदि कुनै देशले जमिनमुनि सानो परमाणु धमाका गरेर त्यसका संकेतहरू लुकाउने प्रयास गर्छ भने त्यसलाई कसरी पहिचान गर्ने भन्ने बुझ्नु थियो। यो परीक्षण यतिबेला गरिएको हो जब अमेरिकाले चीनमाथि लुकेर परमाणु परीक्षण गरेको आरोप लगाउँदै आएको छ। सन् २०२० मा चीनको सिन्जियाङस्थित लोप नुर परमाणु परीक्षण केन्द्रमा यस्तो गोप्य परीक्षण गरिएको आरोप लगाइएको थियो।
शीतयुद्धको समयमा पनि अमेरिकाले सयौँ परमाणु परीक्षण नेभाडाको नेसनल सेक्युरिटी साइटमा गरेको थियो, र अहिले त्यही स्थलमा नयाँ प्रयोग गरिएको हो। जमिनभन्दा करिब ९०० फिट तल परीक्षण यो प्रयोग नेभाडा नेसनल सेक्युरिटी साइटको पी-टनेल क्षेत्रमा गरिएको थियो, जुन सुरुङ जमिनबाट करीब ९०० फिट तल छ र धेरै वर्षदेखि राष्ट्रिय सुरक्षासम्बन्धी प्रयोगका लागि प्रयोग हुँदै आएको छ। वैज्ञानिकहरूले सुरुङभित्र रासायनिक विस्फोटक पदार्थ जडान गरेका थिए र विस्फोटपछि उत्पन्न कम्पन, ध्वनि लगायत अन्य संकेतहरू रेकर्ड गर्न विभिन्न प्रकारका सेन्सर राखिएका थिए। प्राप्त तथ्याङ्कको आधारमा कम्प्युटर मोडल तयार गरिनेछ र परमाणु विस्फोट पत्ता लगाउने प्रणालीलाई अझ बढी प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुग्ने छ। यसले अमेरिकालाई विश्वको जुनसुकै स्थानमा हुन सक्ने सम्भावित परमाणु धमाकाहरू पहिचान गर्न मद्दत पुर्याउनेछ।
किन परमाणु बमको प्रयोग भएन? अमेरिकाको उद्देश्य परमाणु विस्फोट गराउनु थिएन; त्यसले जमिनमुनि विस्फोट हुँदा बाहिर आउने संकेतहरू अध्ययन गर्न चाहन्थ्यो। त्यसैले वैज्ञानिकहरूले परमाणु बमको सट्टा रासायनिक विस्फोटक पदार्थ प्रयोग गरेका थिए। किन लुकेर गरिएको परमाणु धमाका पत्ता लगाउन गाह्रो हुन्छ? सामान्यतया जमिनमुनि परमाणु विस्फोट हुँदा तीव्र कम्पन उत्पन्न हुन्छ, जुन भूकम्पजस्तै हुन्छ। विश्वभरका सेन्सरहरूले यस्ता कम्पनहरू रेकर्ड गर्छन् र वैज्ञानिकहरूले ती सङ्केतहरूको अध्ययन गरी परमाणु परीक्षण भएको छ कि छैन भनेर पत्ता लगाउने प्रयास गर्छन्। तर समस्या तब आउँछ जब विस्फोटका संकेतहरू जानाजानी कमजोर पारिन्छन्, जसलाई विज्ञानको भाषामा ‘डिकपलिङ’ भनिन्छ। यसले विस्फोटलाई यस्तो स्थानमा गराइन्छ (जस्तै: जमिनमुनिको ठूलो गुफा) जहाँबाट यसको प्रभाव सतहसम्म कम मात्र पुग्छ। त्यसले सेन्सरहरूले रेकर्ड गर्ने कम्पन कम गराउँछ र परीक्षण पत्ता लगाउन गाह्रो बनाउँछ। अमेरिकाको नयाँ प्रयोग यस्ता कम संकेत दिने विस्फोटहरू पत्ता लगाउनका लागि गरिएको हो।
चीनद्वारा अमेरिकी आरोपको खण्डन अमेरिकाले २२ जुन २०२० मा चीनले सिन्जियाङको लोप नुर परमाणु परीक्षण केन्द्रमा गोप्य भूमिगत परमाणु परीक्षण गरेको आरोप लगाएको थियो। अमेरिकी अधिकारीहरूले त्यहाँ २.७५ म्याग्निच्युडको भूकम्पीय धक्का रेकर्ड भएको बताएका छन् र त्यसलाई सामान्य भूकम्प वा खानीको विस्फोट नभएको दाबी गरेका थिए। चीनले ‘डिकपलिङ’ प्रविधि प्रयोग गरेर जमिनमुनिको ठूलो गुफामा विस्फोट गराएको र त्यसकारण निगरानी प्रणालीमा ठूलो धक्का नरेकर्ड भएको अमेरिकाको बयानलाई खारेज गर्दै आएको छ। चीनले आफूले कुनै परमाणु परीक्षण नगरेको दाबी गरेको छ र अमेरिकाले प्रमाणबिना आरोप लगाएको बताएको छ। यसैबीच, व्यापक परमाणु परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि सङ्गठनले आफ्नो निगरानी नेटवर्कमा उक्त दिन परमाणु परीक्षणको स्पष्ट संकेत नरहेको जनाएको छ। दुई साना भूकम्पीय धक्का भने रेकर्ड भएका थिए, तर ती सामान्य भूकम्प, अन्य विस्फोट वा परमाणु परीक्षणको कारणले भएको निश्चित गर्न नसकिने थियो। (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
