चीनी राष्ट्रपति सी जिन्पिङ र डोनल्ड ट्रम्पबीचको भेट: चीनले इरान युद्ध अन्त्यको अपेक्षा राख्दा अमेरिकी दृष्टिकोण फरक छ

चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिन्पिङ संयुक्त राज्य अमेरिकामा उच्चस्तरीय भ्रमणका लागि प्रस्थान गर्नु केही दिनअघि बेइजिङले इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराग्चीलाई स्वागत गरेको थियो। उक्त कदमले तेहरानमाथि चीनको प्रभाव रहेको प्रमाणित गर्छ। ट्रम्प र सीबीच हुने वार्तामा इरान युद्धको विषय पनि प्राथमिक स्थान दिने अपेक्षा गरिएको छ। चीनले सात महिनाअघि शुरू भएको युद्धयता निरन्तर एउटै धारणा राखेको छ। उसले अमेरिकी र इजरायली आक्रमणको निन्दा गरेको छ र तेहरानविरुद्ध वाशिङ्टनले लगाएका प्रतिबन्धहरूको आलोचना पनि गरिरहेको छ। यस्तै, बेइजिङले बारम्बार युद्ध अन्त्य गर्नुपर्ने र होर्मुज जलमार्ग पुनः सञ्चालनमा ल्याउनुपर्ने माग गरिरहेको छ। विशाल तेल भण्डार र ऊर्जा विविधताका लागि चीनले इरान युद्धको असरलाई अहिलेसम्म सहजै सम्हालिरहेको देखिन्छ। चीनले यसलाई अझै लामो समयका लागि सामना गर्न सक्छ, तर यसको आर्थिक मूल्य उच्च रहने विश्वविद्यालय अफ एक्सटरका चीन र मध्यपूर्व विशेषज्ञ आन्द्रे गिसेल्ली बताउँछन्। उनीहरूको भनाइअनुसार चीनले अन्य युद्ध अन्त्य देख्ने आफ्ना स्वार्थ र भूराजनीतिक प्राथमिकताबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने हुन्छ।

“चीन यो द्वन्द्वले अमेरिकासँगको सम्बन्ध बिगार्न चाहँदैन तर उसले इरानका आधारभूत स्वार्थ र मागहरूलाई पनि अनदेखा गर्ने छैन,” गिसेल्ली भन्छन्। “इरान र चीनका दृष्टिकोण प्रायः उस्तै छन् र अमेरिका र इरानका आक्रामक गतिविधिहरूले यस द्वन्द्वलाई जन्म दिएको तथा कायम राखेको उनीहरू विश्वास गर्दछन्।” ऊर्जा खपतका आधारमा चीनलाई युद्धको निरन्तरताले असर परेको अन्तर्राष्ट्रिय संकट समूहका हमिदरेजा अजिजीले जानकारी दिन्छन्। चीनको कुल ऊर्जा खपतमा तेलको योगदान पाँचौं भाग छ। जसमा ७० प्रतिशत इरानबाट आयात हुने बताइएको छ, यो तथ्य अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासनको २०२५ को रिपोर्टमा उल्लेख छ। दैनिक १४ लाख ब्यारल तेल आयात गर्दा इरानबाट आउने तेलले चीनको कुल कच्चा तेल आयातमा गत वर्ष १२ प्रतिशत मात्रै ओगटेको थियो। मध्यपूर्वमा चीनले उपलब्ध गराएको तेलको भाग ४२ प्रतिशत छ, जुन अन्य खाडी देशहरूको तुलनामा कम हो।

इरान र अन्य खाडी देशहरूले पर्याप्त तेल उपलब्ध गराउन नसकेपछि चीनले रूस, ब्राजिल र अन्य निर्यातकर्ताबाट पोष्टपूर्ति गरेको छ। तर यी क्षेत्रहरूको ग्यास आपूर्ति चीनका लागि केही चुनौतीपूर्ण रहेको छ। इरान युद्धबाट उत्पन्न ऊर्जा सङ्कटसँग जुझ्न चीनले आफ्नो तेल भण्डार प्रयोगमा ल्याएको छ। तेल भण्डारको सही परिमाण गोप्य राखिएको छ, तथापि २०२५ मा यसको आकार १० देखि १४ लाख ब्यारलसम्म रहेको अनुमान छ। “यदि चीनले १४ लाख ब्यारल तेल भण्डार गरेर युद्धको सामना गर्थ्यो भने यसले मध्यपूर्वबाट २०२५ मा गरिने आपूर्तिलाई २५४ दिनसम्म धान्न सकथ्यो,” अमेरिकाको कोलम्बिया विश्वविद्यालयकी ऊर्जा विशेषज्ञ एरिका डन्सले बताइन्। चीनको तेल भण्डारले अझ लामो समय धान्ने विश्वास छ किनकी युद्धका बीचमा पनि मध्यपूर्वबाट आपूर्ति भइरहनु जारी छ। तर चीनले पछिल्ला चार महिनामध्ये तीन महिनामा आफ्नो तेल भण्डार प्रयोग गरेको छ, रोएटर्स एसियाका कमोडिटी स्तम्भकार क्लाइड रसलले जानकारी दिए। “बेइजिङ चाँडै आफ्नो तेल भण्डारको प्रयोग रोक्न चाहन्छ जसले आवश्यक पर्दा पर्याप्त ईन्धन उपलब्ध गराउने सुनिश्चित गर्छ,” डन्स भन्छिन्।

इरान समर्थित हूथी समूहले साउदी अरबमा आक्रमण बढाएर बाब अल-मान्डेब जलमार्गको नियन्त्रण बलियो बनाउने प्रयास गर्दा विश्व ऊर्जा बजार अझ अस्थिर बन्न सक्छ। इरान युद्धबाट उत्पन्न आर्थिक सङ्कट विश्वव्यापी संकटमा परिणत हुन सक्ने खतरा छ। यसले निर्यातमा आधारित चिनियाँ अर्थतन्त्रलाई ठूलो चोट पुर्‍याउन सक्छ। सन् २०१९ देखि चीनको आर्थिक वृद्धि सुस्त हुँदै आएको छ। चीन विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र हो। तर चीनले घरेलु बजारमा मन्दी, पश्चिमी राष्ट्रसँग व्यापार तनाव र स्थानीय सरकारको बढ्दो ऋण व्यवस्थापन गरिरहेको छ। गत वर्षको कुल निर्यातले चीनको जीडीपी वृद्धिको ३२.७ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको थियो, जुन सन् १९९७ यताकै उच्चतम हो। अमेरिकी वाशिङ्टन डिसीस्थित थिङ्क ट्याङ्क सेन्टर फर स्ट्राटेजिक एन्ड इन्टरनेशनल स्टडिजले यस अर्थ लगाएको छ। आन्तरिक माग कमजोर हुँदा निर्यात आर्थिक वृद्धिको प्रमुख आधार बनेको छ।

प्रतिबन्ध, समुद्री नाकाबन्दी र वार्तायुद्ध गतिरोधमा पुगेको बेला ट्रम्प प्रशासनले तेहरानमाथि थप आर्थिक दबाव बढाएको छ। वाशिङ्टनले इरानको अर्थतन्त्रलाई सहयोग गर्ने कम्पनी, बैंक र देशहरूलाई थप प्रतिबन्धको चेतावनी दिइरहेको छ। धेरै चिनियाँ कम्पनी र निकाय अमेरिकी प्रतिबन्धको लक्ष्य बनेका भए पनि, अहिलेसम्म अमेरिकाले चीनका प्रमुख बैंकहरूलाई लक्ष्य बनाएको छैन। वाशिङ्टन र बेइजिङबीच व्यापार तनाव उच्च रहेको अवस्थामा यो सावधानीको संकेत हो। बेइजिङले खुलासा गरेको छैन कि उसले वाशिङ्टनको एउटा पक्षीय अर्थपूर्ण प्रतिबन्ध अभियानमा सहयोग दिनेछ कि होइन। त्यस्तै, उसले ‘एकपक्षीय गैरकानुनी प्रतिबन्ध’को विरोध गर्दै इरानसँग अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी आधारमा साझेदारी गर्न जोड दिइरहेको छ। नाकाबन्दी जारी रहँदा इरान र चीनबीच व्यापार स्थलमार्ग मात्र सम्भव हुनेछ, र त्यो बढी महँगो हुनसक्ने जानकारहरू भविष्यवाणी गर्छन्। समुद्री जलमार्गबाट हुने आयातभन्दा स्थल मार्ग निकै कम हुनेछन्, अमेरिकाको जोर्ज वाशिङ्टन विश्वविद्यालयका इरान विशेषज्ञ मोहम्मद गाइदी भन्छन्। आर्थिक प्रतिबन्धको प्रभाव कम गर्न चीन इच्छुक भए पनि यसले समुद्री नाकाबन्दी विरुद्ध आफ्नो तागत वा आकांक्षा देखाउँदैन। नाकाबन्दी तोड्नुले बेइजिङलाई वाशिङ्टनसँग भिन्न प्रकारको द्वन्द्वमा पुर्‍याउनेछ, र चीनको नेतृत्वले त्यो मूल्य तिर्न तयार नभएको देखिन्छ। चीनले स्पष्ट रूपमा ‘वार्ताद्वारा युद्ध अन्त्य गर्ने रोजाइ’ राखेको छ जसले इरानलाई द्वन्द्व चर्काउनबाट रोक्न मद्दत गर्नेछ, गिसेल्ली बताउँछन्। “यो वार्ताको आरम्भमा सहायक हुनेछ र राष्ट्रपति ट्रम्पलाई कुनै विजयको दाबी गर्न र यसलाई युद्ध अन्त्यको आधार बनाउन इरानीहरूलाई केही व्यापक छुट उपलब्ध गराउने दिशामा अघि बढ्न सक्षम बनाउनेछ।” तर चीनले आफ्नो साझेदारका लागि ठोस उपलब्धिहरू सुनिश्चित गर्न जोड दिनेछ, जसमा प्रतिबन्ध हटाउन अति आवश्यक, रोकेका सम्पत्तिमा पहुँच दिने, र सैन्य आक्रमण रोक्नेलगायतका बिषय समावेश हुनेछन्।