समाचार सारांश नेपालले तीन दशकपछि आशाजनक सरकार पाएको छ र जनस्वास्थ्यलाई प्रमुख प्राथमिकता दिनुपर्ने जोड दिइएको छ। गर्भवती महिलाको स्वास्थ्य सुधारका लागि मिडवाइफ कार्यक्रम सञ्चालन गरी आवश्यक सल्लाह र उपचार व्यवस्था गर्नुपर्ने भनिएको छ। प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा नसर्ने रोग रोकथाम केन्द्र स्थापना गरी रोग नियन्त्रण र आकस्मिक सेवाको सुनिश्चितता आवश्यक रहेको सुझाव छ। तीन दशकभन्दा लामो निराशयपछि नेपालले आशा गर्न सकिने सरकार पाएको छ। सरकारले विभिन्न प्राथमिकताहरू राख्न सक्छ, तर जनस्वास्थ्य र स्वास्थ्य प्रणालीलाई सबैभन्दा ठूलो प्राथमिकता बनाउँदैनौं भने देशको विकास सम्भव छैन भन्ने मेरो विश्वास छ। हाम्रो समाजमा हामी धेरै समय धनी र गरिबको विषयमा ख्याल गर्छौं। तर वास्तवमा धनी हुनुको अर्थ के हो? कहिले हामीले बाटो, बिजुली जस्ता भौतिक वस्तुहरूलाई नै समृद्धि मान्दै आएका छौं। तर विकसित राष्ट्रहरूलाई अध्ययन गर्दा यस्तो देखिन्छ कि भौतिक पक्षभन्दा पनि शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक प्रणालीले देशको धनीपन निर्धारण गर्छ। यी तीनवटै क्षेत्र पूरा रूपमा विकसित हुनु महत्वपूर्ण हुन्छ। जब सम्म शिक्षा प्रणाली बलियो हुँदैन, राम्रो शिक्षा प्राप्त हुँदैन, जसले नागरिकहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउछ र आफ्नो स्वास्थ्यतर्फ सचेत बनाउँछ। सामाजिक सुरक्षा प्रणालीले नागरिकलाई स्वतन्त्र र सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्नेछ र आवश्यक परेमा आर्थिक र मानसिक सहयोग पनि प्रदान गर्नेछ। रोजगार सृजना, अपाङ्ग र अनाथहरूको समर्थता आदि सामाजिक प्रणालीका अंश हुन्। अघिल्लो अनुसन्धानहरूले देखाएको छ कि सामाजिक सुरक्षा नहुँदा मानिसहरूको मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्य कमजोर हुन्छ। धेरै बेरोजगार र आर्थिक समस्याले डिप्रेसन र आत्महत्या बढाएको छ, जुन चिन्ताको विषय हो। दीर्घकालीन सोच किन आवश्यक छ? गत दुई दशकमा प्रविधिमा भएको विकास, विशेष गरी जेनेरेटिभ एआईले ३०-४० वर्षमा हुने परिवर्तनको झल्को दिएको छ। यसको असर जनस्वास्थ्यमा पनि पर्नसक्छ। तसर्थ अहिलेबाट दीर्घकालीन दृष्टिकोणले स्वस्थ नागरिक र समुन्नत समाजको परिकल्पना गर्न आवश्यक छ। विशेष गरी नसर्ने रोगहरूको बढ्दो प्रकोप, कम व्यायाम र अस्वस्थ खानापीनले नेपालमा मुटु रोग, मधुमेहजस्ता रोगहरूको संख्या बढाउन थालेको छ। अचेल सानै उमेरका बालबालिकामा जीवनशैली परिवर्तन भएको पनि चिन्ताको विषय हो। सरकारले बिरामीलाई उपचारमै मात्र नभएर भविष्यको पुस्ताको स्वास्थ्य स्थितिलाई सुधार गर्ने दिशामा रोग नियन्त्रण र स्वास्थ्य प्रवर्द्धनको दीर्घकालीन योजना ल्याउनुपर्छ। गर्भवती महिलाको लागि स्वास्थ्य प्रवर्द्धन योजना स्वस्थ बच्चा जन्माउनका लागि महिलाको स्वास्थ्य र गर्भ स्वस्थ रहन आवश्यक छ। नेपालमा गर्भवती महिलाको स्वास्थ्य व्यवस्थापनप्रति उचित ध्यान नदिएको पाइन्छ। परम्परागत अन्धविश्वास र सांस्कृतिक बाध्यताले समस्याहरू सिर्जना गर्छ। गर्भवती महिलालाई नजिकैको स्वास्थ्य चौकीमा प्राथमिक उपचार दिई स्वास्थ्य जाँच र शिक्षा प्रदान गरिनु पर्दछ। आवश्यक परेमा उपचारको पनि व्यवस्था हुनुपर्छ जसले महिलाको र गर्भमा रहेको शिशुको स्वास्थ्य दुवैलाई सुनिश्चित गर्छ। मादक पदार्थ, खैनी, बिंडी चुरोट जस्ता वस्तुको १८ वर्ष मुनिका बालबालिकाले खरीद र सेवन गर्न पूर्ण प्रतिबन्ध हुनुपर्दछ। बिक्री तथा वितरणमा सरकारले कडाईका साथ नियत्रण गर्नु आवश्यक छ, र केवल लाइसेन्सप्राप्त विक्रेताबाट अनुमति दिनुपर्छ। बालबालिकालाई शारीरिक अभ्यास र खेलकुदमा प्रोत्साहन गर्न वातावरण सिर्जना गर्न आवश्यक छ। सरकारले प्रत्येक प्राथमिक उपचार केन्द्रमा एकजनासम्म मिडवाइफ आवश्यक हुने व्यवस्था गर्नुपर्छ। देशभरिका विश्वविद्यालयहरूबाट मिडवाइफ पेशामा उच्च मात्रामा व्यक्तिहरू उत्पादन गरिनुपर्छ। यी स्वास्थ्यकर्मीहरूले गर्भवती महिलालाई सल्लाह दिने, बालक जन्मिएपछि २-३ वर्षसम्म स्वास्थ्य परीक्षण र सल्लाह प्रदान गर्ने काम गर्न सक्नेछन्। खासगरी, कुपोषण तथा संक्रमणबाट बचाउन र सही पोषण तथा भिटामिनयुक्त खानपिन बढाउन मिडवाइफहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुनेछ। बालबालिकाको खेल र शारीरिक व्यायामलाई सुनिश्चित गर्न सरकारको दायित्व हो। बालबालिकाहरूलाई शिक्षामा मात्र होइन, खेलकुदमा पनि पूर्ण अवसर दिनुपर्छ। साना उमेरका बालबालिकाहरूलाई खेलकुदका अवसर दिन विद्यालयका पाठ्यक्रममा शारीरिक शिक्षा नियमित राख्न जरूरी छ। भौतिक र मानसिक विकासका लागि खेलकुदको महत्वलाई बुझ्दै हरेक वडा र गाउँमा खेलकुदका लागि खुला पार्कहरू निर्माण गर्नुपर्छ। विद्यालयमा पनि विशेषज्ञ नर्सहरूको उपस्थिति अनिवार्य गरिनुपर्छ। जीवनशैलीमा अभिवृद्धि आवश्यक छ बालबालिका अभिभावक तथा समाजका व्यवहारबाट प्रभावित हुन्छन्। अभिभावकसहित समाजमा मादक पदार्थ र लागूऔषध सेवन बढेमा बालबालिकामा पनि यस्तो प्रवृत्ति देखिन सक्छ। यसर्थ अभिभावकहरूको जीवनशैली सकारात्मक हुन अत्यावश्यक छ। धेरै मानिस कम व्यायाम गर्छन् र अत्याधिक क्यालोरीयुक्त जंक फूड तथा चिनीजन्य पदार्थहरू सेवन गर्छन्। यसका कारण मुटु रोग, मधुमेहजस्ता रोगहरू बढ्दैछन् जसले अकाल मृत्युको जोखिम बढाउँछन्। यस्ता अभ्यास तुरुन्त रोक्न सुरक्षा पैदल र साइकल मार्ग बनाउने, जिम सञ्चालन गर्ने र प्रोत्साहन दिने कार्यक्रम ल्याउन आवश्यक छ। ग्रामीण क्षेत्रका मादक पदार्थ उत्पादनलाई व्यवसायीकरण गरी कडाइका साथ नियन्त्रित गर्नुपर्छ। मादक पदार्थ, धूम्रपान र लागूऔषध विरुद्ध जनचेतना र स्वास्थ्य शिक्षामा जोड दिनुपर्छ। बालबालिकामा जंक फूड र चिनीयुक्त पेय पदार्थको बानी बढिरहेको छ। यसलाई रोक्न यस्ता पदार्थहरूमा भारी कर लगाएर बिक्री घटाउने नीति लागू हुनुपर्छ। त्यसैगरी १८ वर्ष मुनिका बालबालिकालाई मादक पदार्थ र सुर्तिजन्य पदार्थ सेवनमा पूर्ण रोक लगाउन कडाइ गर्नुपर्छ। प्राथमिक उपचार केन्द्रमा नसर्ने रोग रोकथाम र प्रत्येक पालिकामा आकस्मिक सेवा आवश्यक प्रायः बढ्दो मुटु, फोक्सो, मधुमेह, क्यान्सर जस्ता रोगहरूको रोकथामका लागि प्रत्येक प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा रोकथाम केन्द्रहरू स्थापना गर्नुपर्छ। ती केंद्रहरूले स्वस्थ, जोखिममा रहेका र रोग सुरु भइसकेका सबैलाई स्वास्थ्य सल्लाह, व्यायाम र जीवनशैली सुधारका विषयमा सेवा दिन सक्षम हुनेछन्। अवश्य पनि आकस्मिक सेवाहरू विशेष महत्व राख्छन् – सुत्केरीका कठिनाइ, सडक दुर्घटना, मुटु अवरुद्ध अवस्थाहरूलाई तत्काल उपचार गर्नुपर्छ। प्रत्येक अस्पतालमा आकस्मिक सेवा सुनिश्चित गर्नुपर्छ जसले गर्दा मानिसहरूलाई काठमाडौं आउन नपर्ने र अकाल मृत्युबाट जोगिने अवसर मिल्दछ। हरेक जिल्लामा कम्तीमा एक राष्ट्रियस्तरीय विशेषज्ञ अस्पताल आवश्यक छ। सरकारले यस्तो ग्यारेन्टी नगरे देश फेरि उपचारका लागि सबैलाई उपत्यका तर्फ लाग्नु पर्ने स्थिति आउन सक्छ। सडक सुरक्षा र सुरक्षित सवारीसाधनको लागि विशेष तालिम, सुरक्षित सडक संरचना निर्माण पनि अत्यन्त आवश्यक छ। वातावरणीय स्वास्थ्य अन्त्यमा, वातावरणीय स्वास्थ्य सबैभन्दा महत्वपूर्ण छ। प्रदूषण रोक्न, गाउँ र शहरलाई सफा र प्रदूषणरहित बनाउने काम सरकारले प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। प्लास्टिक, कागज, सिसा लगायत रिसाइक्लिङ प्रणाली सञ्चालन गरी हरियाली गाउँ तथा शहर निर्माणमा जोड दिनुपर्छ। यसले प्रदूषणजन्य रोगहरूको नियन्त्रणमा मद्दत पुग्नेछ। (प्रा.डा. थापा स्वीडेनस्थित दुई विश्वविद्यालयका प्राध्यापक एवं अनुसन्धानकर्ता हुन्। उनी नेपालस्थित निरिक्षण संस्था निरी नेपालको बोर्ड सदस्य र युरोपस्थित सोसाइटी अफ नेपलिज हेल्थकेयर प्रोफेसनल्स इन युरोपका उपाध्यक्ष पनि छन्।)
