शारीरिक पीडाभन्दा ठूलो मानसिक शक्ति हुन्छ भन्ने कुरा शान्तिले पाँचवटा शल्यक्रिया, संक्रमण र अनिश्चितताको बीचमा पनि प्रमाणित गरेकी छिन्। दुर्लभ मेलानोमा क्यान्सर पीडित शान्ति थामी पाटन अस्पतालमा ४ साइकल इम्युनोथेरापीपछि क्यान्सरमुक्त भएकी छिन्। लामो समयदेखि थाइराइड, कम्मर दुखाइ र विभिन्न स्वास्थ्य समस्या भोगिरहेकी शान्ति थामीको दैनिकी संघर्षपूर्ण थियो। करिब एक वर्षअघि खुट्टाको कुर्कुच्चामा एउटा सानो कालो दाग देखिएको थियो। सुरुमा उनले यसलाई सामान्य घाउ, एलर्जी वा चोट भएकाले लागेको सोची घरेलु उपचार गरिन्। तर दाग ठूलो हुँदै गयो, घाउ बन्यो, सुन्नियो र दुख्न थाल्यो। समस्या जटिल बन्दै गएपछि परिवारले उनलाई वीर अस्पताल पुर्यायो। त्यहाँबाट थाइराइड विशेषज्ञ, छाला रोग विशेषज्ञ हुँदै प्लास्टिक सर्जरी विभागमा पुगिन्। धेरै जाँच र परामर्शपछि भदौ तिर पहिलो बायोप्सी गरियो। २०८२ असोज (दशैंको टीकाको भोलिपल्ट) उनलाई अस्पताल भर्ना गरियो र त्यहाँदेखि ३ महिनाभित्र ५ वटा ठूला शल्यक्रियाहरू गरियो। खुट्टाको कुर्कुच्चा, पिँडौला लगायतका भागबाट बारम्बार घाउ काटियो। संक्रमण पनि देखियो र निको हुन ढिलाइ भयो। परिवारले ३ लाखभन्दा बढी खर्च गर्यो तर स्पष्ट निदान पाएन। ५औं शल्यक्रियापछि मात्र डाक्टरले परिवारलाई भन्यो “यो मेलानोमा हो, निकै दुर्लभ र आक्रामक क्यान्सर हो।” यो क्यान्सर छिटो फैलिन्थ्यो, शरीरका अन्य अंगहरूमा हमला गर्थ्यो र सामान्य उपचारले सजिलै नियन्त्रण हुँदैनथ्यो।
परिवारले धेरै ठाउँबाट ‘उपचार सम्भव छैन’, ‘जीवन छोटो छ’जस्ता नकारात्मक कुरा सुने। वीर अस्पतालबाट निराश भएर फर्किएको यो परिवारले अन्तिम आशा पाटन अस्पतालमा पाए। त्यहाँ डा. अरुण शाही नेतृत्वमा क्यान्सर विशेषज्ञ टिमले उनलाई इम्युनोथेरापी उपचारमा राख्ने निर्णय गर्यो। बंगलादेशमा उत्पादित, नेपालमा स्वीकृत औषधि प्रयोग गरिएको थियो। हालसम्म ४ साइकल इम्युनोथेरापी पूरा भइसकेको छ। चौथो साइकल वैशाख १५ गते दिइयो। उपचार २१ दिनको अन्तरालमा चल्छ र कुल २ वर्षसम्म जारी राख्न चिकित्सकहरूले सल्लाह दिएका छन्। प्रत्येक ३ साइकल पछाडि पेट स्क्यान गरिन्छ। पछिल्लो पेट स्क्यानपछि परिवारमा खुसी छायो। शान्तिको शरीरमा क्यान्सर देखिएन र चिकित्सकहरूले ‘क्यान्सर फ्री’ भएको सूचित गरे। पुरानो घाउ निको हुँदैछ, सुन्निने समस्या घटेको छ र स्वास्थ्य क्रमशः सुधार हुँदैछ। क्यान्सर रोग विशेषज्ञ डा. अरुण शाहीले यस नतिजालाई ‘मेडिकल मिराकल’ भनेका छन्। उनले भने, “दुर्लभ र आक्रामक क्यान्सरमा यति छोटो समयमा यस्ता राम्रो प्रतिक्रिया विरलै देखिन्छ।”
शान्तिको यो यात्रा चिकित्सकीय मात्र नभएर आर्थिक र भावनात्मक संघर्ष पनि हो। एउटा साइकल इम्युनोथेरापीको खर्च ३ लाख ६० हजारदेखि ४ लाख रुपैयाँसम्म छ। परिवारको मासिक आम्दानी ४० हजार रुपैयाँभन्दा कम छ। ऋण लिएर, आफन्तबाट सहयोग मागेर, विदेशमा रहेका नातीपोताको सहारामा उपचार भएको छ। उपचारको खर्चका कारण शान्तिका छोरीहरू वैदेशिक रोजगारमा गएकी छन्। परिवारका एक सदस्यले भने, “दिदीबहिनीहरू विदेश जानु परेको पीडा पनि यो उपचारकै कारण हो।” थोरै सहुलियत भए पनि आगामी साइकलहरूको आर्थिक चिन्ता छ। शान्ति थामीको कथा हार नमान्ने, आशा नगुमाउने र लडिरहने प्रत्येक नेपालीका लागि उदाहरण बनेको छ। यस सफलताले दुई महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ। पहिलो, नेपालमै आधुनिक उपचार सम्भव छ, विदेश जानुअघि स्थानीय विशेषज्ञसँग सल्लाह लिनुपर्छ। दोस्रो, क्यान्सर उपचारमा ढिलो पहिचान र नकारात्मक परामर्श ठूलो समस्या हो। चिकित्सकले आशा जगाउने सहयोगी परामर्श दिनुपर्छ। शान्तिको यात्रा स्पष्ट प्रमाणित गर्छ कि क्यान्सर अन्त्य होइन, नयाँ शुरुवात हुन सक्छ। सही समयमा सही उपचार, दृढ इच्छाशक्ति र परिवारको साथले जित्न सकिन्छ।
डा. अरुण शाहीले सरकारले इम्युनोथेरापी र आधुनिक क्यान्सर औषधिमा कर छूट, मूल्य नियन्त्रण र स्वास्थ्य बीमामा समावेशीकरण गर्नुपर्ने सुझाएका छन्। उनले भने, “महँगा औषधिका लागि विशेष सहुलियत कोष, सहुलियतपूर्ण ऋणको व्यवस्था गर्नुपर्छ। साथै नेपालमै क्यान्सर औषधि उत्पादन गर्न नेपाली औषधि उद्योगलाई प्रोत्साहन र प्राविधिक सहयोग दिनुपर्छ।” यसले औषधिको मूल्य घटाउनुका साथै रोजगारी सिर्जना गर्ने र दक्ष जनशक्ति विदेश पलायनबाट बचाउने अपेक्षा गरिएको छ। डा. शाहीले सबै सरकारी अस्पतालमा क्यान्सर उपचार केन्द्रको क्षमता विस्तार गरी ग्रामीण क्षेत्रमा समेत सेवा पुर्याउनु आवश्यक ठानेका छन्। इम्युनोथेरापीजस्ता आधुनिक उपचार सर्वसुलभ बनाइए जीवन जोगाउन सहज हुने बताउँछन्। उनी भन्छन् समाजका सबै तहबाट सहयोगको आवश्यक हुन्छ। क्यान्सर पीडित र परिवारलाई अनावश्यक डर देखाउनु हुँदैन। आर्थिक रुपमा कमजोर परिवारलाई व्यक्तिगत, सामाजिक र संघसंस्थाबाट पनि सहयोग गर्न सकिन्छ। शान्ति थामी अहिले पनि उपचारको क्रममा छिन् र पूर्णरुपमा निको भएर परिवारसँग फर्किने दिनको सपना देखिरहेकी छिन्।
