समाचार सारांश: अमेरिकाले इरानविरुद्ध २८ फेब्रुअरीमा सुरु गरेको युद्ध दुई महिना पूरा भइसकेको छ र यसमा इरानका ३६०० भन्दा बढी व्यक्तिको मृत्यु भइसकेको छ। इरान-इजरायल द्वन्द्वमा, इजरायलले लेबनानको करिब १५ प्रतिशत भूभाग कब्जा गरेको र ६ लाख मानिस विस्थापित भएका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) ले युद्धका कारण विश्वव्यापी आर्थिक वृद्धिदर घटेर ३.१ प्रतिशतमा झर्ने र मुद्रास्फीति बढ्ने चेतावनी दिएको छ।
२० वैशाख, काठमाडौं। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले छोटो र निर्णायक लडाइँ हुने बताएका यस युद्धले २८ फेब्रुअरीबाट सुरु भई दुई महिनापछि झण्डै उल्टो दिशा लिएझैं देखिन्छ। युद्ध अहिले रोकिएको छ तर अन्त्य भएको छैन। अहिलेसम्म इरानमा ३६०० भन्दा बढी मानिसहरु मारिएका छन्, जसमा १७०० भन्दा बढी सर्वसाधारण रहेको बताइएको छ। आईएमएफका मुख्य अर्थशास्त्री पियरे-ओलिभियर गोरिन्चासले युद्ध लामो भयो र तेलको मूल्य उच्च रह्यो भने विश्वव्यापी आर्थिक वृद्धिदर लगभग २ प्रतिशतमा झरने बताउनुभएको छ, जुन एक प्रकारको वैश्विक मन्दीको संकेत हो। मुद्रास्फीति दर गत वर्षको ४.१ प्रतिशतबाट ३.८ प्रतिशत घट्ने अपेक्षा थियो भने अहिले ४.४ प्रतिशत माथि पुग्ने अनुमान छ। हार्वर्ड विश्वविद्यालयकी अर्थशास्त्री लिण्डा बिल्म्सका अनुसार, अमेरिकाले यस युद्धमा लगभग १ ट्रिलियन डलर खर्च गरिसकेको छ, तर अमेरिकी सरकारले आधिकारिक रूपमा २५ अर्ब डलर मात्र लागेको खुलाएको छ।
चीन र रसियालाई युद्धबाट लाभ: चीनले यो द्वन्द्वबाट आफ्नो स्थिति बलियो बनाएको छ। पहिले नै ठूलो मात्रामा तेल भण्डारण गर्दै आएको चीनले वैकल्पिक ऊर्जा क्षेत्रमा दशकौंदेखि लगानी गरिरहेको छ। अमेरिकाको कमजोरीले चीनलाई कूटनीतिक लाभ प्राप्त भएको छ। चीनका तेल र ग्यास कम्पनीहरुले अहिले ठूलो नाफा कमाइरहेको छन्; सीएनएनका अनुसार मुख्य छ कम्पनीले यस वर्ष ९४ अर्ब डलरसम्म फाइदा गर्ने सम्भावना छ। रसियाको अर्थतन्त्र पनि युद्धबाट फाइदा पुगेको छ। तेल र मलको मूल्य वृद्धिले यसको आम्दानी बढाएको छ। तेलको मूल्यमा तीव्र वृद्धिपछि अमेरिकाले केही समयका लागि रसियाको तेल आपूर्तिमा कडाइमा केही नरमी ल्याएको थियो, जसले रसियालाई थप फाइदा दिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय उर्जा एजेन्सीका अनुसार, मार्चमा रसियाको ऊर्जा आम्दानी फेब्रुअरीको ९.७५ अर्ब डलरबाट करिब १९ अर्ब डलरमा झण्डै दोब्बर पुगेको छ। चीनले सौर्य, पवन र जलविद्युत जस्ता वैकल्पिक उर्जामा उल्लेखनीय तीव्रता दिएको छ।
विशेषज्ञको धारणा: ब्रुकिंग्स इन्स्टिच्युटकी वरिष्ठ सदस्य मेलानी सिसनका अनुसार यो युद्धमा कुनै स्पष्ट विजेता छैन। अमेरिकाले पनि कुनै रणनीतिक लाभ पाएको छैन। यो द्वन्द्वले विश्वभर असर पुर्याएको छ। इरान, लेबनान, खाडी मुलुक तथा भारतसम्मका जनजीवन प्रभावित छन्।
लेबनानको १५ प्रतिशत भूभागमा इजरायलको नियन्त्रण: रिपोर्टहरूका अनुसार, इजरायलले लेबनानको लगभग १५ प्रतिशत भूभाग कब्जा गरेको छ र हिजबुल्लाह कमजोर नभएसम्म यस क्षेत्रलाई ‘बफर जोन’ बनाइराख्न चाहन्छ। वरिष्ठ पत्रकार नोरा बौस्तानी बताउँछन् कि लेबनानका नागरिकहरूको सबैभन्दा ठूलो डर देशको यो भाग लामो समयसम्म विदेशी कब्जामा रहनसक्नु हो। यो क्षेत्र मुख्यतया लितानी नदीसम्म फैलिएको छ। दशकौँदेखिका हिजबुल्लाह र इजरायलबीच द्वन्द्वमा लेबनानका मानिसहरु फसेका छन्। फेब्रुअरीमा कमजोर झैं देखिएको युद्धविराम पछि इजरायलले इरानका सर्वोच्च नेता आयातुल्लाह अली खामेनीको हत्या गरेपछि स्थिति बिग्रियो। त्यसपछि हिजबुल्लाहले इजरायलमा आक्रमण थाले। जवाफमा, इजरायलले लेबनानमा घातक हवाई आक्रमण र स्थलगत कारबाही संचालन गर्यो, जसको उद्देश्य हिजबुल्लाहलाई समाप्त गर्नु थियो। लेबनानको स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार मार्च २ पछिदेखि यस्ता आक्रमणमा २५०० भन्दा बढी मानिसहरु मारिएका छन्। स्याटेलाइट तस्वीरहरूले इजरायलले गाजामा अपनाएको रणनीतिलाई लेबनानमा पनि लागू गरेको देखाइएको छ, जसले पूर्ण गाउँहरु नष्ट गर्ने योजना हो। स्थिति अत्यन्त कट्टर भएपछि करिब ६ लाख मानिसहरू दक्षिणी लेबनानबाट विस्थापित भएका छन्। इजरायलले चेतावनी दिएको छ कि हिजबुल्लाहबाट उत्तरी इजरायललाई खतरा अन्त्य नभएसम्म विस्थापितहरूलाई घर फर्काउन नदिनेछ।
खाडी मुलुकका अर्थतन्त्रमा असर: खाडीका मुलुकहरू पनि युद्धको प्रभावबाट मुक्त छैनन्। सबैभन्दा बढी असर संयुक्त अरब एमिरेट्स (यूएई) मा परेको छ, जहाँ इरानले सबैभन्दा धेरै मिसाइल र ड्रोन आक्रमण गरेको छ। आक्रमणहरु रोकिए पनि ठूलो क्षति भइसकेको छ जसले यूएईको मुख्य व्यापार र पर्यटन केन्द्रको छविमा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ। होर्मुज स्ट्रेट बन्द हुँदा इराक, कतार र कुवेतको अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर परेको छ, जसले ती मुलुकहरूको तेल, ग्यास तथा अन्य आपूर्ति अवरुद्ध गरेको छ। आईएमएफले यी देशहरुको आर्थिक वृद्धिदर घटाएको छ र आवश्यक परे वर्षभित्र तिनीहरूको अर्थतन्त्र मन्दीमा जान सक्ने देखाइएको छ। यस क्षेत्रका लाखौं नेपाली कामदारहरूको जिविकोपार्जनमा पनि यसको गहिरो प्रभाव परिरहेको छ।
अमेरिकामा महँगी र सर्वसाधारणमा असर: युद्धका कारण अमेरिकामा तेल, हवाई टिकट र विभिन्न सेवा महँगो भएका छन्, किनभने कम्पनीहरूले इन्धनमा अतिरिक्त शुल्क (‘फ्युल सरचार्ज’) लगाउन थालेका छन्। मुद्रास्फीति दर फेब्रुअरीको २.४ प्रतिशतबाट मार्चमा ३.३ प्रतिशत पुग्यो र जनताको विश्वासमा ठूलो कमी आएको छ। ब्रुकिंग्स इन्स्टिच्युटका अनुसार अमेरिकाको अर्थतन्त्र अझै तेलमा धेरै निर्भर छ, र नवीकरणीय ऊर्जा (जस्तै सौर्य र वायु) मा लगानी कम भएको छ, जुन अहिले कमजोरीको रुपमा देखिएको छ।
विश्वव्यापी आर्थिक वृद्धिदरको गिरावट: आईएमएफले यस वर्ष विश्वव्यापी आर्थिक वृद्धिदर ३.३ प्रतिशतबाट ३.१ प्रतिशतमा घटाउने अनुमान गरेको छ। मलको मूल्य तीव्र वृद्धि हुँदा कृषि आधारित देशमा महँगाई अझ बढी गहिरो असर पार्नेछ, किनभने मानिसहरूको एक ठूलो हिस्सा आम्दानी खानामा खर्च हुन्छ।
ट्रम्पको लोकप्रियता गिरावटमा: डोनाल्ड ट्रम्पका लागि यो युद्ध ठूलो चुनौती थियो। उनले छोटो समयमै युद्ध अन्त्य गर्ने वाचा गरेका थिए, तर अहिलेसम्म न त इरान झुकेको छ न त युद्ध सकिएको छ। एक सर्वेक्षणमा उनको लोकप्रियता ३७ प्रतिशतले घटेको देखिएको छ। इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहूले सुरुवाती चरणमा केहि रणनीतिक लाभ पाएको भए पनि अहिले त्यहाँको अधिकांश जनताले युद्धमा स्पष्ट विजय नभएको मान्दैछन्। इरान सरकारमा क्षति पुगेको छ, तर नयाँ नेतृत्व अझ आक्रामक देखिएको छ। होर्मुज स्ट्रेटको नियन्त्रण कायम गर्दै इरानले विश्वव्यापी दबाव सिर्जना गर्न सक्षम भएको छ। (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
