हुथीको आक्रमणबाट कमजोर साउदीलाई अमेरिकाले किन नगर्दैछ सहयोग? यी हुन् ४ मुख्य कारण

समाचार सारांश समीक्षा गरियो। जुलाई २०२६ मा यमनमा द्वन्द्व पुनः तीव्र बनेपछि हुथीहरूले साउदी अरबमा सयौं आक्रमणहरू तीव्रता पारेका छन्। रियादको मुख्य अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भएको आक्रमणले १३ जनाको मृत्यु र ३०० भन्दा बढी घाइते भएको छ। अमेरिकाले प्रत्यक्ष समर्थन नगरेपछि साउदीले फ्रान्स, बेलायत, टर्की र पाकिस्तानसँग कूटनीतिक तथा सुरक्षा विकल्प खोजिरहेको छ। जुलाई २०२६ मा यमनको युद्ध फेरि सक्ति लिएपछि, इरान समर्थित हुथी विद्रोहीहरूले साउदी अरबलाई लक्ष्य गर्दै सयौं आक्रमण तीव्र पारेका छन्। राजधानी रियादको मुख्य अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भएको एक धाँधलपूर्ण आक्रमणमा १३ जनाको मृत्यु भएको छ भने ३०० भन्दा बढी घाइते भएका छन्। उक्त आक्रमणमा एक अमेरिकी नागरिक समावेश भएपछि क्राउन प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमानको ‘भिजन २०३०’ (साउदी अरबलाई प्रमुख आर्थिक तथा वित्तीय केन्द्र बनाउने योजना) संकटमा परेको छ। निरन्तर आक्रमणको चपेटामा परेको यो देशलाई अमेरिका किन प्रत्यक्ष सहयोग दिँदैन भन्ने प्रश्न विश्वव्यापी रूपमा उठिरहेको छ।

१. ऐतिहासिक सम्बन्ध र विश्वासमा खरोच सन् १९४५ मा अमेरिकी राष्ट्रपति फ्रेंकलिन रुजवेल्ट र साउदी अरबका संस्थापक किंग अब्दुलअजीज इब्न साउदबीच भएको भेटले ‘सुरक्षा बदला तेल’ को आधारमा दुवै देशबीच ऐतिहासिक साझेदारीको स्थापना गर्‍यो। सन् १९७९ को इरानी इस्लामिक क्रान्तिपछि यी दुईको सम्बन्ध अझ प्रगाढ बन्यो र १९९० को कुवेत संकटमा अमेरिकी सेनाले साउदी अरबको रक्षा गर्‍यो। तर समयसँगै सम्बन्धमा उतार-चढाव पनि आइरहे। १९७३ को तेल प्रतिबन्धदेखि सेप्टेम्बर ११ का आक्रमणमा साउदी नागरिकहरूको संलग्नता खुलासासम्म, सम्बन्ध सधैं सहज रहन सकेन। पछिल्ला वर्षहरूमा क्राउन प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमानका केही कदमहरूले वाशिंगटनलाई असहज बनाएको छ। विशेष गरी कतार नाकाबन्दी र अमेरिकी निर्भरता तोड्ने नीतिले ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालमा स्थिति झनै बदलियो। सन् २०२१ मा अफगानिस्तानबाट अमेरिकी सेनाको आकस्मिक फिर्ती र मिस्रमा हुस्नी मुबारक सरकारलाई दिइएको सहयोग फिर्ता लिइएपछि साउदी नेतृत्वलाई अमेरिका सँधै साथमा नहुने यथार्थ थाहा भयो।

२. मिडटर्म निर्वाचन र घरेलु राजनीतिक दबाब भूराजनीतिक सम्बन्ध सधैं राष्ट्रिय हितमा आधारित रहन्छ। अमेरिकी भूमिमा भएको शेल तेलको विशाल उत्पादनले अमेरिकालाई विश्वकै सबैभन्दा ठूलो तेल उत्पादक बनाएको छ, जसले मध्यपूर्वको तेल आयातमा अमेरिकाको निर्भरता लगभग समाप्त तुल्याएको छ। साथै, अमेरिकामा आगामी मिडटर्म निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा आम जनता आन्तरिक महँगी र इन्धन मूल्य वृद्धिका कारण असन्तुष्ट छन्। मध्यपूर्व मामिलाका विशेषज्ञ जैस्मिन अल-गमालका अनुसार अमेरिकी जनता बुझ्न सक्दैनन् कि उनीहरूको कर र जीवनसँग कुनै सम्बन्ध नरहे पनि मध्यपूर्वको सैन्य द्वन्द्वमा अमेरिका किन संलग्न छ। यसैले राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प मिडटर्म निर्वाचनअघि कुनै जोखिमपूर्ण सैन्य कारबाहीबाट टाढा रहन चाहन्छन्।

३. ट्रम्पको अप्रत्याशित नीति र हुथीसँगको कूटनीतिक चालबाजी साउदी अरबले अमेरिकाबाट निरन्तर सहयोगको आशा गरेको थियो, तर त्यो पूर्वानुमान गलत सावित भयो। गत वर्ष नयाँ रक्षा सम्झौता र ‘प्रमुख गैर-नेटो सहयोगी’ दर्जा पाएको भए पनि संकटको बेलामा अमेरिकी सहयोग अपेक्षित जस्तो भएन। स्रोतका अनुसार प्रिन्स मोहम्मदले ट्रम्पलाई फोन गरेर हुथीहरूमाथि आक्रमण गर्न आग्रह गरे पनि ट्रम्पले हस्तक्षेप नगर्ने निर्णय गर्‌यो। वाशिंगटनले ओमानमार्फत हुथीहरूसँग वार्ता अघि बढायो किनभने हुथीहरूको लक्ष्य केवल साउदी अरबमाथि केन्द्रित थियो र यसले लाल सागरमा अमेरिकी जहाजहरूको आवागमन सुरक्षित गरायो। साउदीका पूर्व अमेरिकी राजदूत माइकल रैटनीले ट्रम्पको शैलीलाई पूर्ण अप्रत्याशित बताएका छन्। साउदी सेना यस्ता ठूला युद्ध एक्लै सामना गर्न असमर्थ छ। अमेरिकाबाट निराश हुँदै रियादले फ्रान्स, बेलायत, टर्की र पाकिस्तानसँग कूटनीतिक विकल्प खोज्न थालेको छ। फ्रान्सले सैन्य कर्मचारी तथा स्रोत पठाउने सहमति दिएका छन् भने बेलायतले इन्धन भर्ने विमान उपलब्ध गराउँदैछ। १०० भन्दा बढी अमेरिकी सैन्य सल्लाहकारहरूले भूमिमा रहि गुप्तचर र लक्ष्य निर्धारणमा सहयोग गरिरहेका छन्।

४. मक्का रक्षा सम्झौता र क्षेत्रीय विकल्पहरू संकट गहिरिंदै गर्दा रियादले टर्की र पाकिस्तानसँग ऐतिहासिक ‘मक्का रक्षा सम्झौता’ पुनः सक्रिय बनाएको छ। आपतकालीन बैठकपछि यो त्रिपक्षीय सुरक्षा खाका तयार भए पनि तुरुन्त प्रभाव पर्नेमा शंका छ। विश्लेषक एलिसन माइनरका अनुसार यमनको सम्पूर्ण भूमिबाट हुथीहरूलाई पूर्ण रूपमा निर्मूल गर्ने साउदी क्षमता सम्बन्धमा ठूला प्रश्न उठेका छन्। पूर्व राष्ट्रपति जो बाइडनको प्रशासनले समेत हुथी आक्रमण पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिने र यसलाई साउदी अरबको आन्तरिक समस्या ठानेको छ।

५. इजरायलसँग सम्बन्ध सामान्यीकरणमा उल्झन ट्रम्पको पहिलो कार्यकालदेखि नै ‘अब्राहम एकर्ड्स’ अनुसार साउदी अरबले इजरायलसँग सम्बन्ध सामान्य बनाउन चाहन्छ। इजरायलले पनि यूएईको सुरक्षा मार्फत साउदीलाइ हुथी आक्रमणबाट बचाउन र आफ्नो सामरिक महत्व देखाउन खोजेको छ। इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले साउदी नेतृत्वलाई रक्षा र सैन्य सहयोग दिने उत्साह देखाएका छन्, जसको बदला रियाद अब्राहम एकर्ड्समा सामेल हुने अपेक्षा छ। तर क्राउन प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमानले कडा विरोध गर्दै आएका छन्। मध्यपूर्वमा इजरायलको भूमिकालाई सार्वजनिक रूपमा स्वीकार गर्दा इस्लामी विश्व र आफ्ना जनतामा साउदीको प्रतिष्ठामा गम्भीर चोट पुग्ने डर छ। यसले रियादलाई थप जटिल कूटनीतिक अवस्थामा पुर्याएको छ।