चीनस्थित नेपाली दूतावासमा पहिलो महिला नेतृत्वकर्ता रोशन खनाल कार्यवाहक राजदूतको रूपमा जिम्मेवारी निभाइरहेकी छिन्। उनी निजी बैंकको अनुभवपछि सरकारी सेवामा प्रवेश गरी सन् २०१० मा परराष्ट्र सेवामा सफल भएकी हुन्। इजरायल र बेलायतमा चुनौतीपूर्ण परिस्थिति भोग्दै काम गरेकी खनालले चीनमा नेपाल–चीन सम्बन्धलाई मजबुत बनाउन लागिपरेकी छिन्। बेइजिङ। यस वर्ष देशले पहिलो पटक महिला प्रधानमन्त्री पाएको उत्साहको खबर बेइजिङसम्म पनि गएक छ। हाल महिला प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीले नयाँ प्रधानमन्त्रीलाई जिम्मेवारी हस्तान्तरण गरी विदा भइसकेकी छन्। जेनजी आन्दोलनको प्रभावले चीनका लागि नेपालका राजदूत कृष्णप्रसाद ओली फर्किएपछि चीनस्थित नेपाली दूतावासको कार्यवाहक राजदूतको जिम्मेवारी रोशन खनालले सम्हाल्दै छिन्।
नेपालको कूटनीतिक क्षेत्रका महिलाहरूको उपस्थिति अझै सिमित छ। यद्यपि, सीमित अवसरहरूमा आफ्नो मेहनत, क्षमता र आत्मविश्वासले अघि बढेकी रोशन खनाल सशक्त व्यक्तित्व हुन्। चीनस्थित नेपाली दूतावासमा कार्यवाहक राजदूतको जिम्मेवारी सम्हाल्दै गरेकी खनालको जीवन यात्रा सामान्य परिवारदेखि अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक मञ्चसम्म पुग्ने प्रेरणादायी कथा हो। उनले बेलायतमा दुई पटक कार्यवाहक राजदूत भइसकेकी सहसचिव हुन्। अहिले चीनस्थित नेपाली दूतावासको नेतृत्व गर्दै छिन्। नेपाल–चीन सम्बन्धको ७० वर्षे इतिहासमा उनी चीनस्थित नेपाली दूतावासको पहिलो महिला नेतृत्वकर्ता हुन्।
पाल्पामा जन्मिएकी खनालको बाल्यकाल सामान्य थियो। प्रारम्भिक शिक्षा त्यहाँबाट सुरु गरी आठ कक्षा पाल्पामै अध्ययन गरिन्। पछि भैरहवा हुँदै काठमाडौंसम्म उनको शैक्षिक यात्रा अगाडि बढ्यो। उनले भैरहवाबाट बीबीए र काठमाडौंबाट स्नातकोत्तर तहको अध्ययन पुरा गरिन्। ‘मेरो पृष्ठभूमि कमर्स हो। सुरुमा सरकारी सेवामा जाने सोच थिएन,’ उनले भनिन्। परराष्ट्र सेवामा प्रवेश गर्नु उनको लागि अवसर र साहसको परिणाम थियो। पहिलो पटक लोकसेवा परीक्षा दिँदा नै सफलता पाएकी उनले भनिन्, ‘मैले खास तयारी नगरे पनि नाम निस्कियो।’
सन् २०१० मा परराष्ट्र सेवामा प्रवेश गरेपछि उनको पहिलो चुनौती सिस्टमभित्र मार्गदर्शनको अभाव थियो। ‘त्यतिबेला कसैले कसैलाई सिकाउने चलन थिएन,’ उनले वर्णन गरिन्। इजरायलमा बसाइँले उनलाई महत्वपूर्ण अनुभव दिलायो। त्यहाँ उनले नेपाली श्रमिकको जीवन नजिकबाट अनुभूति गरिन्। विशेष गरी महिला श्रमिकको अवस्था अत्यन्त संवेदनशील थियो। ‘९० प्रतिशतभन्दा बढी महिला थिए। ती २४ सै घण्टा काम गर्थे र परिवारबाट टाढा हुँदा मानसिक समस्या देखिन्थ्यो,’ उनले बताइन्।
सन् २०१२ मा इजरायलमा युद्ध चलिरहेको थियो। ‘युद्ध हुँदा सबै आत्तिन्छन्। त्यतिबेला नेपालीहरूको परामर्श र समन्वय हाम्रो जिम्मेवारी थियो,’ उनी भनिन्। चार वर्षपछि नेपाल फर्केपछि उनले विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाली पुनः विदेश पोस्टिङको रूपमा बेलायत पुगिन्। लन्डनमा अनुभव विगतभन्दा भिन्न रह्यो। ‘इजरायलमा कामदार धेरै थिए, तर लन्डनमा परिवार, विद्यार्थी तथा गोर्खा समुदाय मिक्स भएको समाज थियो,’ उनले भन्नू भयाे।
चीन नेपालका लागि महत्वपूर्ण साझेदार हुनसक्छ तर चुनौती पनि धेरै छन्। ‘चीनबाट हामीले धेरै लिन सक्छौँ तर त्यसको पूर्ण सदुपयोग हुन सकेको छैन,’ उनले भनिन्। ‘हामीले हाम्रो चासो के हो स्पष्ट पारी काम गर्नुपर्छ। बाहिर अवसर खोज्नु भनेको पर्याप्त छैन।’ रोशन खनालको यात्रा व्यक्तिगत मात्र होइन सामाजिक रूपान्तरणको संकेत पनि हो। उनी महिलाप्रति पूर्ण विश्वास राख्छिन्। महिलालाई दया गरेर होइन, अवसर दिई अघि बढाउनुपर्ने उनको दृष्टिकोण छ। ‘हामीले बहाना बनाउनु पर्ने छैन, काम गरेर प्रमाणित गराउनु पर्छ,’ उनले भनिन्।
जिन्दगीमा व्यक्तिगत र पेशागत जिम्मेवारीको सन्तुलन कायम गर्न कहिलेकाहीं चुनौतीपूर्ण निर्णय लिनुपरेको संकेत गर्छिन्। ‘सानो बच्चा छोडेर काममा जानुपरेको अवस्था आएको छ। अहिले सम्झँदा कहिलेकाहीं त्यो नरमाइलो लाग्छ,’ उनी बताउँछिन्। तर त्यो निर्णय आवश्यक थियो भन्ने उनको दृढ विश्वास छ। ‘त्यतिबेला महिलाले काम गर्न सक्दैनन् भन्ने सोचलाई तोड्न जरुरी थियो,’ उनले भनिन्।
