दैनिक आवश्यकताका लागि हामीलाई थप चिनी आवश्यक छैन। सकेसम्म कम वा चिनी नखानु नै स्वास्थ्यका लागि उत्तम विकल्प हो। नेपालमा मधुमेह भएका बिरामीले मात्र चिनी छोड्नुपर्छ भन्ने धारणा अझै कायम छ। चिनी खाएपछि रगतमा ग्लुकोजको स्तर छिटो बढ्छ र अतिरिक्त ग्लुकोज फ्याटमा परिणत हुन्छ। चिकित्सक र पोषणविद्हरूले दैनिक आवश्यकताभन्दा बढी कार्बोहाइड्रेट र चिनी सेवन नगर्न सल्लाह दिन्छन्। विश्वभर आजकाल मानिसहरू चिनी छोड्ने वा सकेसम्म कम खाने चलनमा छन्। तर नेपालमा भने अझै पनि “चिनी नखाएँ भने मधुमेह हो?” भन्ने प्रश्न सोधिन्छ। मधुमेह भएकालाई मात्र चिनी छोड्नुपर्छ भन्ने धारणा व्यापक छ।
पहिले चिनीलाई दैनिक आहारको अनिवार्य हिस्सा मानिन्थ्यो। तर पछिल्लो समयमा चिकित्सक र पोषणविद्हरूले स्वस्थ मानिसलाई समेत चिनी खान नसुझाउँदा, सक्ने हो भने पूरै छोड्न निर्देशन दिंदैछन्। चिनीले शरीरमा ‘डाइरेक्ट ऊर्जा’ मात्र नभई ठूलो हानि पनि पुर्याउँछ। चिनी खाएपछि पेट र सानो आन्द्रामा पचेर रगतमा मिसिन्छ। यसले रगतमा ग्लुकोजको स्तर छिटो बढाउँछ, पोषणविद् प्रविण भट्टराईले बताउँछन्। ‘ग्लुकोज बढ्दा अग्न्याशयले इन्सुलिन हर्मोन निकाल्छ,’ उनले भने, ‘इन्सुलिनले रगतबाट ग्लुकोजलाई शरीरका मांसपेशी, कलेजो जस्ता कोषहरूमा पुर्याउँछ, जहाँ ऊर्जाका रूपमा प्रयोग वा ग्लाइकोजनका रूपमा भण्डारण हुन्छ।’
अतिरिक्त ग्लुकोज फ्याटको रूपमा कलेजो र शरीरका अन्य भागहरूमा जम्मा हुन्छ। फ्रक्टोज मुख्य रूपमा कलेजोमा गएर प्रशोधन भई त्यहाँ फ्याटमा परिणत हुन सक्छ, भट्टराईले बताए। धेरै चिनी सेवनले कार्बोहाइड्रेट शरीरमा जम्मा हुन्छ र शरीरमा खराब कोलेस्ट्रोल र रगतमा ग्लुकोज वृद्धिले समस्या निम्त्याउँछ, पोषणविद् प्रतिमा सेन केसी बताउँछिन्। उनले भनिन्, ‘चिनी र गुलियो खानेकुराले मस्तिष्कमा खुसी हर्मोन बनाउँछ, जसले तर्फ झुकाव जन्माउँछ। यसको अत्यधिक सेवनले मोटोपन, मधुमेह र कोलेस्ट्रोलको समस्या ल्याउन सक्छ।’
चिकित्सक र पोषणविद्हरू अहिले चिनी कम खाने वा छोड्न सिफारिस गर्छन् किनभने दैनिक आहारबाट नै पर्याप्त कार्बोहाइड्रेट प्राप्त हुन्छ, जुन पाचन भएर ग्लुकोजमा परिणत हुन्छ। अत्यधिक कार्बोहाइड्रेट र चिनी सेवनले स्वास्थ्यमा समस्या पैदा गर्दछ, पोषणविद् भट्टराईले बताए। भट्टराईका अनुसार कार्बोहाइड्रेट दुई प्रकारका हुन्छन्—कम्प्लेक्स र सिम्पल कार्बोहाइड्रेट। कम्प्लेक्स जस्तै फाइबरयुक्त चामल, दाल, तरकारी, फलफूल बिस्तारै पचेर ग्लुकोजमा परिणत हुन्छ, जसले रगतमा चिनी स्तर अचानक बढ्न दिँदैन र दीर्घकालीन ऊर्जा दिन्छ।
सिम्पल कार्बोहाइड्रेट जस्तै चिनी, मैदा, पोलिस गरिएको सेतो चामल, जुस, मिठाइ छिटो अवशोषित भएर रगतमा ग्लुकोज बढाउँछ। हाम्रो जीवनशैली कम चलायमान भएकाले ऊर्जा खपत कम हुने हुँदा अतिरिक्त एडेड सुगरको आवश्यकता हुँदैन, उनी भन्छन्। ‘चिनीलाई “जिरो न्युट्रिएन्ट” भनिन्छ किनभने यो तुरुन्त ऊर्जा दिन्छ, तर कुनै भिटामिन, मिनरल्स वा अन्य पोषकतत्व प्रदान गर्दैन,’ भट्टराईले भने।
धेरै चिनी सेवनले बोसो जम्मा हुनु, मोटोपन, रगतमा चिनीको वृद्धिसँगै छालामा कालो दाग, कोलाजेन क्षति र सेलुलर ड्यामेज समेत हुन सक्छ। उनले सुझाव दिए कि अतिरिक्त चिनी नखाने प्रयास गर्नुपर्छ, स्वाद चाहियो भने सख्खर, शुद्ध मह वा स्टेभिया प्रयोग गर्न सकिन्छ। स्टेभिया शून्य क्यालोरी भएको प्राकृतिक मिठास हो र तौल बढाउँदैन। चिनी खान छाडेपछि के हुने? हामीले दैनिक खानाबाट आवश्यक कार्बोहाइड्रेट प्राप्त गर्ने भएकाले चिनी छोड्दा कुनै नकारात्मक असर हुँदैन। शरीरलाई प्रोटिन र बोसो भने आवश्यक हुन्छ। यी कुरा छोड्दा मात्र पोषक तत्वको कमी हुन सक्छ, पोषणविद् भट्टराईले बताए।
