आन्दोलनको नयाँ मोर्चा: डिजिटल युगमा नेपाली युवाको स्वतन्त्र आवाज
समाचार सारांश सम्पादकीय समीक्षा पछि तयार गरिएको छ। चार्ली टेलरले भनेका छन्– नेपाली युवाहरू विश्वका नेताहरू हुन् र नेपालमा जेनजी आन्दोलनपछि संवैधानिक प्रक्रियाबाट नयाँ सरकार सत्तामा आएको छ। जेनजी आन्दोलन रेडिट र डिस्कर्ड जस्ता सामाजिक सञ्जालबाट आह्वान भएको थियो र युवाहरूले डिजिटल स्पेसलाई आन्दोलनको मुख्य हतियार बनाएका थिए। जेनजी आन्दोलनपछि बनेको सरकारले संविधानको घेराभित्रै चुनाव सम्पन्न गराएको र डिजिटल प्रचारले चुनावी प्रतिस्पर्धामा ठूलो भूमिका खेलेको छ।
२९ चैत, काठमाडौं। केही दिनअघि चार्ली टेलरले हामीसँगको कुराकानीमा भने– नेपाली युवाहरू विश्वका नेताहरू हुन्। नेपालमा गत भदौमा भएको जेनजी आन्दोलनलाई नजिकबाट नियाल्ने अवसर चार्लीलाई प्राप्त भयो। उनले पछिल्ला केही वर्षमा बंगलादेश, केन्या, मोरक्को, माडागास्कर, फ्रान्स लगायतका देशहरूमा भएका युवा आन्दोलनहरू नजिकबाट अध्ययन गरेका छन्। आन्दोलनका विभिन्न प्रकार र तरिकाबारे थुप्रै बुझाइ प्राप्त गरेका छन्। चार्लीको अनुभवले देखाउँछ– नेपाल मात्र यस्तो देश हो, जहाँ आन्दोलनपछि संवैधानिक प्रक्रियाबाट चुनाव सम्पन्न भयो र युवाहरूको भावना अनुसार नयाँ सरकार सत्तामा आयो। यसैले नेपाल विश्वभरका मानिसहरू, विशेष गरी त्यस्ता देशका लागि जुन यस्तै आन्दोलन भोगिरहेका छन्, एउटा उदाहरण र उत्सुकताको केन्द्र बन्दै गएको छ। “नेपालका युवा अहिले विश्वका नेता हुन्। संसारले नेपाललाई हेरिरहेको छ,” उनले भने।
चार्ली र थुप्रै देशी-विदेशी अध्ययनकर्ताहरूको चर्चामा रहेको यो युवा आन्दोलनको सुरुवात अनौठो छ। सम्भवत: पहिलोपटक कुनै आन्दोलन ‘रेडिट’ मार्फत आह्वान गरिएको थियो। तत्कालीन सरकारले सामाजिक सञ्जाल नियन्त्रण गर्ने नाममा प्रतिबन्ध लगाउँदा त्यो नै ‘ट्रिगर प्वाइन्ट’ बन्यो र युवा पुस्ताले डिजिटल स्पेसलाई आफ्नो अधिकारिक हतियार बनाए। प्रतिबन्धित रेडिटबाटै युवाहरूले ‘नेतातन्त्र’ विरुद्ध आन्दोलनको जग उठाए। रेडिटका ‘नेपाल सोसल’, ‘नेपाल’ जस्ता कम्युनिटीमा आबद्ध युवाहरूले ८ सेप्टेम्बरमा भ्रष्टाचारविरुद्ध देशव्यापी प्रदर्शन गर्ने घोषणा गर्दै आन्दोलनलाई थप उत्प्रेरणा दिए। ‘दी फाइनल रिभोलुसन–वी आर पञ्चिङ अप’ नारा लिएर जेनजीले आन्दोलनको आह्वान गरे। माइतीघर मण्डला र संसद् भवन अगाडि आन्दोलन सुरु गर्ने घोषणा गरेका युवाहरूले सडकमा अन्य युवाहरूलाई ल्याउन सामाजिक सञ्जालको व्यापक प्रयोग गरे।
आन्दोलनको नेतृत्व को गर्ने निश्चित थिएन, तर उद्देश्य स्पष्ट थियो– सत्ताको मनोमानी विरुद्ध ‘जेनजी विद्रोह’। नेताका छोराछोरीका विलासिता सार्वजनिक गर्ने ‘नेपो बेबी ट्रेन्ड’ होस् वा सडक प्रदर्शन, जेनजीले घोषणा गरेको थियो: भ्रष्टाचार, बेथिति र अनियमितताविरुद्ध नयाँ संघर्षको शुरुवात। सामाजिक सञ्जाल तताइरहँदा पुराना पुस्ताले नयाँ पुस्ताको राजनीतिक चेतना मापन गरिरहेका थिए। सडकमा कति जति युवा उत्रिन्छन् भन्ने सुनिश्चित थिएन, तर यदि ठूलो संख्या उत्रियो भने यो सरकार मात्र होइन पुरै राजनीतिक संस्कृतिलाई चुनौती दिन सक्ने अनुमान थियो। त्यसपछि त्यस्तै भयो।
सामाजिक सञ्जालबाट सञ्चालित युवाहरूले भदौ २३ गते माइतीघर–बानेश्वरका गल्ली-गल्लीमा विरोधका आवाज उठाए। नेतृत्वविहीन यो आन्दोलनलाई कतिपयले ‘एल्गोरिदम मुभमेन्ट’ भन्दै विश्लेषण गर्न थाले। सामाजिक सञ्जालमा फ्लायरहरू देखिन थाल्यो र त्यसले एकजुटता बढायो। युवा विश्लेषक नवीन तिवारी भन्छन्, ‘भदौ २३ र २४ गतेको आन्दोलनमा कसैले घरघरमा गएर बोलाएको थिएन। युवाहरू स्वेच्छाले सडकमा आएका थिए। यसमा सामाजिक सञ्जालले ठूलो भूमिका खेलेको छ। आफूलाई मिल्ने फ्लायर सबैले सेयर गरे र त्यसैले ठूलो उपस्थिति र आक्रोश देखियो।’’
नेताका छोराछोरीहरूको विलासी जीवनशैलीको तुलना गरियो जसमा महँगो ब्रान्डका कपडा, विदेशी यात्रा, विलासी वस्तुहरू थिए, जुन सामान्य नेपाली युवाको आर्थिक संघर्षसँग विपर्यस्त थियो। भदौ २३ को आन्दोलन रेडिटमा देखियो तर सबैभन्दा प्रभावशाली प्लेटफर्म ‘डिस्कर्ड’ रह्यो। सामान्य समाजका लागि रेडिट र डिस्कर्ड दुवै नयाँ थिए। रेडिटमा छद्म नामले विचार व्यक्त गरिन्थ्यो भने डिस्कर्ड भिडियो गेम खेल्ने युवाहरूको प्लेटफर्म थियो। यसबाट युवाहरू एकीकृत भए।
फेसबुकमा सक्रिय समूहहरू ‘एमआरआर’ जस्ता समूहहरूमा इनरुवा, धरानका शहरहरूमा पनि जेनजीले आन्दोलनको घोषणा गरिसकेको थियो। न कुनै राजनीतिक दलको झण्डा, न कुनै विद्यार्थी संगठनको। स्वतः उठेको आन्दोलनले ‘वेक अप युथ, वेक अप जेनजी’ जस्ता नाराहरू दिएका थिए। फेसबुक, इन्स्टाग्राम जस्ता ‘स्टोरी’हरूमा पनि अभियान व्यापक भयो। आन्दोलनअघि ‘स्टोरी’मा पोष्ट राखेर सबैलाई रिपोष्ट गर्न आग्रह थियो जसले युवाको सहभागीता बढायो।
‘अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको कुरा जति गरे पनि नेताहरू हाम्रो आवाज दबाउन चाहन्छन्। अहिले सामाजिक सञ्जाल नै बन्द गरिदिए। लाजमर्दो कुरा। अब चुप बस्दैनौँ– इन्फ इज इन्फ।’ यस्तो अभिव्यक्ति पोस्टहरूले आन्दोलनलाई थप उर्जा दियो। यो शक्ति टिकटकजस्ता प्लेटफर्ममा फैलिएको ‘नेपोबेबी’ ट्रेन्डले थप बढ़ायो। यो ट्रेन्ड फिलिपिन्स र इन्डोनेशियाबाट नेपालमा पनि फैलियो, जसले नेताका छोराछोरीहरूको विलासिता जनसाधारणको कठिनाईसँग तुलना गरियो।
‘नो मोर करप्सन, वेक अप च्यालेन्ज’ जस्ता अभियानहरू चलाइयो। नेताका छोराछोरीको विदेशी यात्रा, विलासी सामग्रीको प्रयोग फेरि सामाजिक माध्यमबाट उजागर गरियो। संसद् भवन भित्र सांसदहरूको गतिविधि ‘द स्ट्यान्डअप कमेडी सर्कस’ भनियो। पहिलोपटक युवाहरूले डिजिटल मोर्चा कब्जा गरे जुन विदेशमा भएका अभियानसँग पनि मेल खान्थ्यो।
नेपालभन्दा पहिला फिलिपिन्स र इन्डोनेशियामा ‘नेपो बेबी’ ट्रेन्ड सक्रिय थियो, जसमा भाइरल सामाजिक सञ्जालहरूमा राजनीतिक नेताका छोराछोरीहरूको विलासी जीवनशैली सार्वजनिक हुआ। यो लहरले नेपालमा समेत युवाहरूलाई आक्रोशित गर्यो, विशेष गरी सरकारले सामाजिक सञ्जाल बन्द गरेपछि। त्यसैले डिस्कर्ड आन्दोलनलाई पुन: सक्रिय बनाउने माध्यम बन्यो।
भदौ २३ गते १९ युवाको मृत्यु भएको खबर आएपछि सामाजिक सञ्जाल अझ सक्रिय भयो। भदौ २४ को आन्दोलनमा तोडफोड र आगजनी योजनाहरू पनि डिस्कर्डबाट नै फैलने थाले। नयाँ पुस्ताले परम्परागत शैलीमा ब्रेक लगाएको नवीन तिवारीले भन्छन्। डिस्कर्डका ‘युथ अगेंस्ट करप्सन’, ‘युवा हब’ अत्यन्त सक्रिय थिए र भदौ २४ को विद्रोहका योजना त्यहाँबाट साझा गरिएको थियो।
जेनजी आन्दोलनपछि बनेको गौरीबहादुर कार्की नेतृत्वको जाँचबुझ आयोगले पनि यसलाई स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरेको छ। आयोगको प्रतिवेदन अनुसार, डिस्कर्डले आन्दोलनको तयारी र सञ्चालनमा निर्णायक भूमिका खेलेको छ। यसलाई चुनौतीपूर्ण सूचना र जोखिमका रूपमा पनि विश्लेषण गरिएको छ। आन्दोलनका क्रममा भ्रामक सूचनाहरू फैलिएको, जसमा होस्टलमा बलात्कार र मृत्युको वृद्धिको गलत दाबी समेत थियो।
आन्दोलनपछि तत्कालीन सरकार ढलेपछि राजनीतिक संक्रमण सुरु भयो। अन्तरिम सरकार गठनका लागि पनि डिस्कर्डको प्रयोग गरिएको थियो। जंगी अड्डामा छलफल भइरहँदा अर्कोतर्फ डिस्कर्डमा भावी प्रधानमन्त्रीबारे चर्चा हुँदै थियो र त्यहीँ मतदान पनि भयो। जेनजीले इतिहासमै पहिलोपटक डिस्कर्डबाट मतदान गरेर पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीलाई प्रधानमन्त्रीमा सिफारिस गर्यो र उनी देशकी प्रधानमन्त्री बनिन्।
कार्की नेतृत्वको सरकारले संविधान अनुसार तोकिएको समयमा चुनाव सम्पन्न गरायो, जुन सफलतापूर्वक सम्पन्न भयो। चुनावी प्रतिस्पर्धा डिजिटल भूगोलमा सबैभन्दा बढी सक्रिय रह्यो। ‘वार–रुम’ स्थापना गरी नवप्रवर्तनशील प्रचार भयो। विशेषगरी बालेन शाह र उनकी पार्टी रास्वपाले सबैभन्दा अगाडि रहे। अन्य पार्टीका नेताहरू पनि डिजिटल माध्यममा सक्रिय देखिए। रास्वपाका समर्थकहरूले ‘घण्टी डट वेबसाइट’ ल्याए जसले चुनावी प्रचार थप रोचक बनायो।
नेपाली कांग्रेस पनि कम सक्रिय थिएन। सभापति गगन थापामाथि लागेको आरोपलाई राजनीति पूँजी बनाउन ‘मटन डट वर्ल्ड’ नामक साइट बनाइएको थियो। यो साइटमा थापाका बारेमा विभिन्न तथ्याङ्क राखिएका थिए। यस्तै, अंग्रेजीमा गोट (G.O.A.T) माग्ने अभियान पनि चलाइयो। यसरी नेता/कार्यकर्ता भौतिक स्थल भन्दा बढी सामाजिक सञ्जालमा देखिए।
चुनाव अवधिभरि सामाजिक सञ्जालमा राजनीतिक गतिविधि तिब्र रह्यो। टिकटक, रिल्स लगायतका प्लेटफर्महरू राजनीतिक हतियार बने। सबैमा युवा पुस्ता सबभन्दा सक्रिय भयो। डिजिटल स्पेसलाई विद्रोह र चुनावको नयाँ मोर्चा बनाएको यो युवा पुस्ताले अब चुनावको मुख्य भिडन्त डिजिटल क्षेत्रमा हुने संकेत दिएका छन्।
क्लिक फार्मिङ र बट फार्मिङको बहस अब व्यापक बनिसकेको छ। कतिपयले एल्गोरिदमले चुनाव नतिजामा प्रभाव पारेको बताउँछन्। डिजिटल प्रविधि विज्ञ आनन्दराज खनालले भने, ‘एल्गोरिदमले हाम्रो व्यवहार सिक्छ तर यो हाम्रो बानीको प्रतिविम्ब हो। अब यो राजनीतिक प्रक्रियामा समेत प्रभावकारी छ। हरेक हातमा स्मार्टफोन छ र धेरै समय सामाजिक सञ्जालमा बिताउँछौं, त्यसैले यसको प्रभावलाई कम आँकलन गर्न सकिन्न।’
नवीन तिवारी भन्छन्, ‘डिजिटल स्पेसमा हुर्किएको यो पुस्ताले परम्परागत राजनीतिक ढाँचामा क्रान्ति ल्यायो। पुरानो पुस्ताले गाउँ-गाउँमा संगठन विस्तार गर्ने तर अहिले फेसबुक, ट्वीटर जस्ता प्लेटफर्मबाट राजनीतिक शक्ति बनाइन्छ। पहिले पार्टीमा सामेल हुन विचार मिलाउनु पथ्र्यो, अहिले लाइक, कमेन्ट, सेयर र सोसल मिडिया प्रोफाइल महत्त्वपूर्ण छन्। हिजो नेता स्थापित थिए, आज बालेन शाह जस्ता कलाकारबाट मेयर र प्रधानमन्त्री बन्ने युवा देखा परेका छन्।’
जेनजी नेतृ तनुजा पाण्डेले पनि डिजिटल स्पेसले प्रचारप्रसार सजिलो र कम खर्चिलो बनाएको कारण युवाबीच लोकप्रियता बढेको बताउँछिन्। भौतिक रूपमा नागरिकलाई सार्वभौम नागरिकको स्थानमा पुग्न मुस्किल छ, तर डिजिटल पहुँच सरल भएकाले युवाले सामाजिक सञ्जाललाई नयाँ प्रतिरोधको हतियार बनाएको पाण्डेको तर्क छ।
आन्दोलनदेखि चुनावसम्म सामाजिक सञ्जाल नयाँ मोर्चा बनेको स्पष्ट छ। विद्रोह होस् वा चुनाव सबैले डिजिटल स्पेसलाई प्रमुख भूमिका दिएका छन्। ‘किनभने यसले रियल–टाइम बहस ल्याउँछ, तत्काल सञ्चार हुन्छ र भौगोलिक दूरी हटाउँछ,’ पाण्डे भन्छिन। ‘पहिले योजना बनाएपछि कार्यान्वयनमा समय लाग्थ्यो, अहिले सञ्जालले खर्च कम, प्रचार छिटो र नेटवर्क बनाउने काम सजिलो बनाएको छ। फ्लायर वितरणभन्दा वाटर कलरले रंगाउने कार्य सजिलो भएकाले युवाहरू आकर्षित भएका छन्।’
