कटलफिस समुद्रको गहिराइमा बस्ने जीव हो जसले छिटै रंग, ढाँचा र शरीरको बनावट परिवर्तन गर्न सक्छ। समुद्रको गहिराइमा लुकेर बस्ने एक अनौठो र चतुर जीवको रुपमा कटलफिस परिचित छ। यद्यपि नाममा ‘फिस’ जोडिएको छ, यसको वास्तविकतामा यो माछा होइन, बरु अक्टोपस र स्क्विडसँग निकट सम्बन्धित समुद्री जीव हो। यसको सबैभन्दा विशिष्ट गुण क्षणभरमै रंग, ढाँचा र बनावट परिवर्तन गर्ने क्षमता हो, जसले गर्दा यसलाई प्रायः ‘समुद्रको गिरगिट’ भनिन्छ। संसारभर १०० भन्दा बढी प्रजाति पाइने यो जीव प्रायः तातो वा समशीतोष्ण समुद्री किनारामा भेटिन्छ। यसको आयु छोटो भए पनि यसको जीवनशैली निकै सक्रिय, बुद्धिमान र रोमाञ्चक हुन्छ।
कटलफिसको सबैभन्दा अनौठो पक्ष यसको तीनवटा मुटु हुनु हो। जहाँ सामान्य जीवमा एउटा मुटु हुन्छ, त्यहाँ कटलफिसमा तीनवटा मुटु फरक-फरक कामका लागि प्रयोग हुन्छन्। यही कारणले यसले निरन्तर पानीभित्र सक्रिय रहन, शिकार गर्न र छिटो भाग्न सक्षम हुन्छ। समुद्रको वातावरणमा यसको जीवन सदैव सचेत रहनुपर्ने हुन्छ किनभने यो नजीकमा शिकार वा शत्रु देखिन सक्छ। कटलफिसको आँखा यसको शरीरको एक मुख्य ताकत हो। यसको अनौठो आकारको आँखाले कम प्रकाश भएका समुद्री परिवेशमा समेत वरिपरिका गतिविधिहरू सजिलै बुझ्न सहयोग गर्छ।
कटलफिसलाई समुद्री छेपारो पनि भनिन्छ, कारण यसको रंग र शरीरको बनावट परिवर्तन गर्ने अद्भुत क्षमता। यसले आफ्नो शरीरलाई बालुवा, ढुंगा, समुद्री घाँस वा थुप्रो जस्ता विभिन्न ढाँचामा छिटो परिवर्तन गर्न सक्छ। संसारभर १०० देखि १२० भन्दा बढी प्रजातिहरू पाइन्छन्। केही प्रजाति २-३ इञ्च जति साना हुन्छन् भने ठूलो अस्ट्रेलियन कटलफिस आधा मिटरभन्दा लामो र १० किलोभन्दा बढी वजनको हुन सक्छ। कटलफिसमा आठवटा हात र दुईवटा लामो समात्ने अंग हुन्छन्, जसले मुख्य रूपले शिकार समात्न मद्दत गर्छ।
यति बुद्धिमान र अनौठो जीव भए पनि कटलफिसको आयु सामान्यतया १ देखि २ वर्षसम्म सीमित हुन्छ। छोटो आयु भए पनि यसको जीवन प्रत्येक चरण तीव्र गतिमा बित्छ। यसको चाल निकै सुन्दर र लचकदार देखिन्छ। शरीरको छेउमा रहेको पखेटा जस्तो भाग लहराउँदै चलेपछि यो पानीमा बिस्तारै तैरिएको जस्तो देखिन्छ। कटलफिसको सबैभन्दा प्रसिद्ध आत्मरक्षा हतियार यसको कालो मसी हो। खतराको महसुस भएपछि यसले पानीमा कालोपन फैलाउँछ, जसले शत्रुलाई भ्रमित पार्छ। रंग नदेखे पनि यसले प्रकाशको दिशा, छायाँ र सानोतिनो भिन्नता अत्यन्त स्पष्ट रूपमा महसुस गर्न सक्छ।
