निर्वाचन आयोगका पूर्व प्रमुख दिनेश थपलियाद्वारा लिखित ‘विचित्रको लोकतन्त्र: गजबको निर्वाचन’ नामक पुस्तकले निर्वाचनलाई एक व्यापक सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक तथा मनोवैज्ञानिक प्रक्रियाको रूपमा पुनःव्याख्या गरेको छ। यस पुस्तकले अमेरिकी निर्वाचन प्रणालीका संरचनात्मक विरोधाभास, दुई दलीय प्रणालीका सीमितता तथा डिजिटल युगका चुनौतीहरूलाई गहिरो रूपमा विश्लेषण गरेको छ। लेखकले नेपालमा निर्वाचन प्रणाली सुधारका लागि उपायहरू सुझाएका छन् र लोकतन्त्रलाई निरन्तर सुधार र पुनर्निर्माणको प्रक्रिया भनेर व्याख्या गरेका छन्।
पुस्तकले निर्वाचनलाई केवल एक प्रशासनिक वा प्राविधिक प्रक्रिया (मतदान, मतगणना, र परिणाम घोषणा) को साँघुरो दायरामा सीमित नगरी यसलाई एक व्यापक समाजशास्त्रीय, राजनीतिक, सांस्कृतिक र मनोवैज्ञानिक प्रक्रियाको रूपमा पुनःपरिभाषित गर्ने प्रयास गरेको छ। लेखकले निर्वाचनलाई ‘घटनाको रूपमा होइन, प्रक्रियाको रूपमा’ र ‘संख्याको रूपमा होइन, समाजको रूपमा’ बुझ्न आग्रह गरेका छन्। यस दृष्टिकोणले पाठकलाई निर्वाचनलाई केवल मतदान केन्द्रमा हुने क्रिया मात्र नभई समाजको गहिरा संरचनात्मक सम्बन्धहरूको अभिव्यक्ति रूपमा बोध गराउँछ।
पुस्तकको अर्को महत्वपूर्ण विश्लेषण अमेरिकी लोकतन्त्रको ‘विचित्र अन्तर्विरोध’ मा केन्द्रित छ। लेखकले विश्वकै सबैभन्दा पुरानो लोकतन्त्र मानिएको संयुक्त राज्य अमेरिकाको निर्वाचन प्रणालीलाई सतही प्रशंसाबाट पर निकाल्दै यसको संरचनात्मक विरोधाभासहरूलाई गहिराइका साथ उजागर गरेका छन्। विशेषरूपमा दुई दलीय प्रणालीको वर्चस्वलाई उनले लोकतन्त्रको सम्भावित सीमितता रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यस सन्दर्भमा पुस्तकले अमेरिकी निर्वाचन प्रणालीमा प्रविधि र परम्पराको सहअस्तित्वलाई पनि रोचक तरिकाले चित्रण गरेको छ।
लेखकले निर्वाचन प्रक्रियामा अत्यधिक आर्थिक लगानी, विशेषगरी अरबौं डलर खर्च र त्यससँग जोडिएको अपारदर्शी चन्दा प्रणालीलाई लोकतन्त्रको मुख्य चुनौतीको रूपमा चित्रित गरेका छन्। उनले निर्वाचनलाई केवल ‘लोकतान्त्रिक मूल्यको उत्सव’ मात्र नभई ‘शक्ति, सम्पत्ति र स्रोतहरूको तीव्र प्रतिस्पर्धा’ को रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यसले लोकतन्त्रको आदर्श स्वरूप र व्यवहारिक यथार्थबीचको गहिरो खाडल देखाउँछ। लेखकको यो विश्लेषण मात्र अमेरिकी सन्दर्भमा नभई विश्वव्यापी लोकतान्त्रिक अभ्यासका लागि पनि अतिनै सान्दर्भिक छ।
